मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 252, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१६४ | मृच्छकटिकम्
संवाहकः—अज्जे ! के दाणिं तस्स भूतल-मिअंकस्स णामं ण जाणादि । शो क्खु सेट्ठिचत्तले पडिवशदि शलाहणिज्जणामधेए अज्जचालुदत्ते णाम । ( आर्ये ! क इदानीं तस्य भूतलम्गाङ्कस्य नाम न जानाति । स खलु श्रेष्ठिचत्वरे प्रतिवसति श्लाघनीयनामधेय आर्यचारुदत्तो नाम । )
वसन्तसेना—(सहर्षमासनादवतीर्य) अज्जस्स अत्तणकेरकं एदं गेहं ! हञ्जे ! देहि अस्स आसणं, तालवेण्ठअं गेण्ह । परिस्समो अज्जस्स बाधेदि । ( आर्यस्य आत्मीयमेतद्गेहम् । हञ्जे ! देहि अस्य आसनम्, तालवृन्तकं गृहाण, परिश्रम आर्यस्य बाधते । )
संवाहक—आर्ये ! पृथ्वीतल के चन्द्रमा उनका नाम कौन नहीं जानता है । (अर्थात् चन्द्रतुल्य सुख देने वाले चारुदत्त के नाम से सभी परिचित हैं।) वे सेठों (धनिकों) के चौक (बस्ती) में रहते हैं। प्रशंसनीय नामवाले वे पूज्य चारुदत्त जी हैं।
टीका—अनुक्रोशकृतैः=अनुक्रोशः=करुणा, तया सम्पादितैः, करुणाऽर्द्रतया विहितैरिति भावः, प्रदानैः=विपुलदानैः, उपरतविभवः=उपरतः=समाप्तः विभवः=धनादिकं यस्य सः निर्धन इत्यर्थः, अषाख्यातमेव=अकथितमेव, अत्र=अस्मिन् विषये, दुर्लभाः=एकस्मिन् पुरुषे सद्गुणानां धनादीनां च स्थितिर्दुष्प्राप्येति भावः, अपेयेषु=दूषणतया पातुमयोग्येषु, तडागेषु=जलाशयेषु, बहुतरम्=अत्यधिकम्, उदकम्=जलम्, भूतलम्गाङ्कस्य=मृगः छाया अङ्के यस्य सः मृगाङ्कः, भूतलस्य=पृथिव्याः चन्द्र इत्यर्थः, श्लाघनीयम्=प्रशंसनीयं नामधेयं यस्य सः, चारु=सुन्दर यथा स्यात् दत्तं येन सः चारुदत्तः इत्यन्वर्थकनामा महापुरुषो वर्तते ।
विमर्श—अनुक्रोशकृतैः प्रदानैं...... । अनुक्रोश-करुणा, करुणावश किये गये अनवरत दानों से—यह बहुवचन साभिप्राय है। दुर्लभा गुणा विभवाश्च—संसार में गुणवान् अपने सद्गुणों के कारण नश्वर धन का संग्रह नहीं करते हैं। धन सदैव उसी के पास रहता है जो कंजूस है। भूतलम्गाङ्कस्य—पृथ्वी के चन्द्रमा । चन्द्रमा जिस प्रकार सभी को सुख देना है उसी प्रकार ये भी सभी को सुख देने वाले ही हैं। दूसरे की सुखचिन्ता ही प्रधान मानने वाले । श्लाघनीय-नामधेयः=जिनका नाम प्रशंसा करने योग्य, चारुदत्तः—चारु=अच्छा, सन्तोष-जनक, दत्त=दान है जिनका, अर्थात् जो सभी को सन्तुष्ट करने लायक दान देने वाले अन्वर्थक नाम वाले-चारुदत्त हैं।
वसन्तसेना—(प्रसन्नता के साथ अपने आसन से उतर कर) आर्य ! यह आपका अपना ही घर है। दासी ! इन्हें बैठने के लिये आसन दो । पंखा लो (इन पर हवा करो ।) आर्य ! आपको थकावट कष्ट दे रही है। (अतः आराम कर लो।)