मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 259, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१७१
द्वितीयोऽङ्कः
संवाहकः—(स्वगतम्) अज्जआए णिउणं पच्चादिट्ठो म्हि । कथं पच्चुवकलिश्शं ! । (प्रकाशम्) अज्जए ! अहं एदिणा जूदिअलावमाणेण शक्कशमणके हुविश्शं । ता संवाहके जूदिअले शक्कशमणके शंवुत्तेति शुमिलदव्वा अज्जआए एदे अक्खलु । (आर्यया निपुणं प्रत्यादिष्टोऽस्मि । कथं प्रत्युपकरिष्ये ? । आर्ये ! अहमेतेन द्यूतकरापमानेन शाक्यश्रमणको भविष्यामि । तत् संवाहको द्यूतकरः शाक्यश्रमणकः संवृत्त इति स्मर्त्तव्यानि आर्यया एतानि अक्षराणि ।)
वसन्तसेना—अज्ज ! अलं साहसेण । (आर्य ! अलं साहसेन ।)
संवाहकः—अज्जए ! कले णिच्छए । (इति परिक्रम्य) (आर्ये ! कृतो निश्चयः ! )
जूदेण तं कदं मे जं वीहत्थं जणश्श सव्वश्श ।
एण्हि पाअड़शीशे णलिन्दमग्गेण विहलिश्शं ॥ १७ ॥
संवाहक—(अपने आप में) आर्या (वसन्तसेना) ने बड़ी चतुरता के साथ अस्वीकार कर दिया है। किस प्रकार प्रत्युपकार करूँ ? (प्रकट रूप से) आर्ये ! मैं इस जुआरी द्वारा किये गये अपमान के कारण बौद्ध संन्यासी बन जाऊँगा । 'जुआरी संवाहक बौद्ध संन्यासी बन गया' इन अक्षरों (शब्दों) को आप अवश्य याद रखना ।
वसन्तसेना—इतनी शीघ्रता मत करो (अर्थात् संन्यासी मत बन जाओ ।)
संवाहक—आर्ये ! मैंने निश्चय कर लिया है (यह कह कर घूमकर)
अन्वयः—द्यूतेन, मम, तत्, कृतम्, यत्, सर्वस्य, जनस्य, विहस्तम्, इदानीम्, प्रकटशीर्षः, नरेन्द्रमार्गेण, विहरिष्यामि ॥ १७ ॥
शब्दार्थः—द्यूतेन=जुआ ने, मम=मेरा, तत्=वह कर दिया है, यत्=जो, सर्वस्य=सभी, जनस्य=लोगों की, विहस्तम्=हाथ की पहुँच के परे । इदानीम्=अब ऋण मुक्त होता हुआ, मैं, प्रकटशीर्षः=सिर ऊँचा किये हुये, नरेन्द्रमार्गेण=राजमार्ग से, विहरिष्यामि=घूमूँगा ।। १७ ।।
अर्थ—जुआ ने मेरी वह हालत कर डाली है जहाँ तक कोई नहीं पहुँचता । अब (कर्जमुक्त होकर) सिर उठाये हुये मैं राजमार्ग पर घूम सकूँगा ॥१७॥
टीका—द्यूतेन=द्यूतक्रीडनेन, मम=संवाहकस्य, तत्, कृतम्=विहितम्, यत्, सर्वस्य जनस्य=लोकस्य, विहस्तम्=विगतः हस्तो यत्र तत् हस्तशक्तिबहिर्भूतम्, यत्र कर्मणि कस्यापि हस्तो न समर्थः तत् मत्कृते द्यूतेन सम्पादितमिति भावः । यद्वा–विहस्तव्याकुलौ समौ, इत्यमरकोशमनुरुध्य—सर्वस्य जनस्य विहस्तम्=व्याकुलम्, अपमानितमिति भावः । अत्र यदि 'विहसितं सर्वस्य जनस्य' इति