मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 269, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयोऽङ्कः
( ततः प्रविशति चेटः । )
चेटः--
शुजणे खु भच्चाणुकम्पके शामिए णिद्धणके वि शोहदि ।
पिशुणे उण दव्वगव्विदे दुक्कले खु पलिणामदालुणे ॥ १॥
( सुजनः खलु भृत्यानुकम्पकः स्वामी निर्द्धनकोऽपि शोभते ।
पिशुनः पुनर्द्रव्यगर्वितो दुष्करः खलु परिणामदारुणः ॥ १ ॥ )
( इसके बाद चेट=वर्धमानक प्रवेश करता है । )
**अन्वयः--**सुजनः, भृत्यानुकम्पकः, निर्धनकः, अपि, स्वामी, शोभते, खलु, पुनः द्रव्यगर्वितः, परिणामदारुणः, पिशुनः, दुष्करः, खलु ॥ १ ॥
शब्दार्थः--सुजनः=सज्जनः, भृत्यानुकम्पकः = नौकरों पर अनुकम्पा रखने वाला, निर्धनकः = निर्धन भी, स्वामी=मालिक, शोभते खलु=निश्चित रूप से अच्छा लगता है। पुनः=किन्तु, द्रव्यगर्वितः=धन के गर्व से भरा हुआ, परिणामदारुणः=अन्त में कष्टकारक, भयानक, पिशुनः=दुष्ट, दुष्करः=बहुत कष्ट से सेवा करने योग्य है, खलु=निश्चित ॥ १ ॥
**अर्थ—चेट--**सज्जन, नौकरों पर अनुकम्पा करने वाला, निर्धन भी मालिक शोभा प्राप्त करता है। किन्तु धन के गर्व से मत्त, अन्त में कष्टकारक, दुष्ट स्वामी, बहुत दुःख से सेवा करने योग्य होता है। अर्थात् दुष्ट की सेवा करनी कठिन है ॥ १ ॥
टीका--सुजनः = सज्जनः, भृत्यानुकम्पकः = किङ्करानुग्राहकः, निर्धनकः= दरिद्रः, अपि, अपिना धनवतः समुच्चयः, **स्वामी=**अधिपतिः, **शोभते खलु=**राजते, यद्वा सर्वेभ्यः रोचते। **पुनः=**किन्तु, **द्रव्यगर्वितः=**धनादिना प्रमत्तः, **परिणामदारुणः=**परिणामे=कार्यसिद्धयन्ते, **दारुणः=**भयङ्करः, **पिशुनः=**दुर्जनः 'पिशुनो दुर्जनः खलः' इत्यमरः, स्वामी, दुष्करः = दुःखेन सेवायोग्यः, **खलु=**निश्चयेन। एवञ्च निर्धनत्वेऽपि भृत्यानुकम्पकम्पकत्वात् चारुदत्त एव प्रियः। धनादियुतोपि दुष्टः शंकारो न प्रिय इति भावः। अत्र विशेषस्य प्रस्तुतस्य चारुदत्तस्य प्रतीतेरप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। एकत्र परस्परविरुद्धयोः सन्धानात् विषमालङ्कारश्च। वैतालीयं छन्दः। लक्षणन्तु —
षड्विषमेऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तराः ।
न समाऽत्र पराश्रिता कला वैतालीयन्ते रलौ गुरुः ॥१॥
**विमर्श—**इस अंक में चारुदत्त के सेवक वर्धमानक का प्रवेश होता है। जो