मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 272, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१८४ मृच्छकटिकम्
संस्थापना प्रियतमा विरहातुराणां रक्तस्य रागपरिवृद्धिकरः प्रमोदः ॥३॥
शब्दार्थः—(वीणा नामक वाद्य) उत्कण्ठितस्य = वियोग से विकल व्यक्ति की, हृदयानगुणा = हृदय से चाही गई, वयस्या = प्रिय साथी है, सङ्केतके = (निश्चित स्थान और समय पर मिलने का) संकेत करने वाले के, चिरयति सति = देर करने पर, (समय बिताने के लिये), प्रवरः = सबसे अच्छा, विनोदः = मनोरंजन (का साधन) है, विरहातुराणाम् = प्रेयसी के वियोग से व्याकुल व्यक्तियों की, प्रियतमा = सबसे प्रिय, संस्थापना = सहानुभूति दिखाने वाली, है, रक्तस्य = प्रेमी व्यक्ति के, राग-परिवृद्धकरः = परस्पर प्रेम को बढाने वाला, प्रमोदः = मनोरञ्जन का साधन है ॥३॥
**अर्थ—**चारुदत्त-वाह ! वाह ! बहुत अच्छा, बहुत अच्छा, रेभिल ने गाया । क्योंकि वीणा असमुद्रोत्थित (समुद्र से न निकलने वाला) रत्न है । क्योंकि—(श्लोकार्थ--) विरह से विकल की मनपसन्द सखी है, (किसी निश्चित स्थान एवं समय पर मिलने का संकेत करने वाले प्रेमी के देर करने पर सबसे अच्छा मनोरञ्जन का साधन है। प्रियतमा के (मरणादिजन्य) वियोग से पीड़ित व्यक्ति की सबसे अधिक सहानुभूति दिखाने वाली है। प्रेमी के (परस्पर) प्रेम को बढ़ाने वाला, प्रमोद (का साधन) है ॥ ३ ॥
**टीका—**वीणा = तन्नामकं वाद्ययन्त्रम्, असमुद्रोत्थितम् = सागराद् अप्रादुर्भूतम्, रत्नम्-इति गद्यस्थेनान्वयः कार्यः । उत्कण्ठितस्य = विरहोत्सुकस्य जनस्य, हृदयानगुणा = हृदयानुरूपा, वयस्या = सखिस्वरूपा, सङ्केतके = निश्चितदेशे काले च सङ्गमाय दत्तसङ्केते, प्रिये, चिरयति = विलम्बं कुर्वति सति, प्रवरः = प्रकृष्टः, विनोदः = विनोदसाधनम्, विरहातुराणाम् = प्रियादिवियोगेन पीडितानाम्, प्रियतमा = अत्यन्तेष्टा, संस्थापना = शरीरस्वास्थ्यकरणम्, मनसः आश्वासो वा, धैर्यदायिनीति यावत्, रक्तस्य = अनुरक्तस्य, रागपरिवृद्धकरः = परस्परानुरागस्य प्रवर्द्धकः, प्रमोदः = प्रमोदसाधनम् । अत्र वीणायाः वयस्यत्वाद्यनेकधोल्लेखादुल्लेखाsubscriber (लङ्कारः), विनोदप्रमोदरूपयोः कार्ययोः वीणारूपकारणस्य चाभेदवर्णनाद् हेतुश्वालङ्कारः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ३ ॥
**विमर्शः—**गान्धर्वम्—संगीत, देवलोक के गायकों को गन्धर्व कहा जाता है । उन्हीं के नाम पर इसे गान्धर्व विद्या अथवा गान्धर्व शास्त्र कहा जाता है । असमुद्रोत्थितं रत्नम्— समुद्र से निम्न १४ रत्न निकले थे परन्तु वीणा इनसे भी बढ़ कर है ।
लक्ष्मीः, कौस्तुभपारिजातक-सुराधन्वन्तरिश्चन्द्रमाः,
गावः, कामदुघाः, सुरेश्वरगजो रम्भादिदेवाङ्गनाः ।