मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 277, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयोऽङ्कः १८६
विदूषकः—भो वअस्स ! आवणन्तर-रच्छा-विहाएसु सुहं कुक्कुरा वि सुत्ता। ता गेहं गच्छेम्ह । ( अग्रतोऽवलोक्य ) वअस्स ! पेक्ख पेक्ख; एसो वि अन्धआरस्स विअ अवआसं देन्तो अन्तरिक्ख-पासादादो ओदरदि भअवं चन्दो । ( भो वयस्य ! आपणान्तर-रथ्याविभागेषु सुखं कुक्कुरा अपि सुप्ताः । तद्गृहं गच्छावः । वयस्य ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व, एषोऽपि अन्धकारस्येव अवकाशं ददद् अन्तरिक्षप्रासादाद् अवतरति भगवान् चन्द्रः । )
चारुदत्त —सम्यगाह भवान्।
असौ हि दत्त्वा तिमिरावकाशमस्तं व्रजत्युन्नतकोटिरिन्दुः ।
जलावगाढस्य वनद्विपस्य तीक्ष्णं विषाणाग्रमिवावशिष्टम् ॥ ६ ॥
अर्थ--विदूषक—हे मित्र ! बाजार के बीच की गलियों में कुत्ते भी सुख से सो गये हैं। तो हम दोनों भी घर चलें। ( सामने देख कर ) मित्र ! देखो, देखो, अंधकार को ( समुचित रूप से फैलने के लिये ) अवकाश ( अवसर या स्थान ) प्रदान सा करते हुये भगवान् चन्द्र अन्तरिक्ष रूपी महल से उतर रहे हैं । ( अर्थात् अस्त होने लगे हैं । )
टीका—आपणस्य=हट्टस्य, अन्तरे=मध्ये, रथ्यानाम्=प्रतोलीनाम्, उपमार्गाणा- मिति भावः, विभागेषु = स्थानेषु, कुक्कुराः = श्वानः, सुखम् = निश्चिन्तम्, अविना अन्येषां सर्वेषां ग्रहणमिति बोध्यम्, अवकाशम् = प्रसारणाय स्थानम्, इव शब्दः क्रियाविशेषणम्-ददत् इव, अन्तरिक्ष-प्रासादात् --अन्तरिक्षमेव प्रासादः, तस्मात्, **अवतरति=**अधः आयाति, अस्तं यातीति भावः ।
**अन्वयः--**हि, जलावगाढस्य, वनद्विपस्य, अवशिष्टम्, तीक्ष्णम्, विषाणाग्रम्, इव, उन्नतकोटिः, असौ, इन्दुः, तिमिरावकाशम्, दत्त्वा, अस्तम् व्रजति ॥ ६ ॥
**शब्दार्थ--**हि=क्योंकि, जलावगाढस्य=पानी में डूबे हुये, वनद्विपस्य=जंगली हाथी के, अवशिष्टम्=पानी में डूबने से बचे हुये अर्थात् पानी के ऊपर निकले हुये, तीक्ष्णम्=तीखे, नोकदार, विषाणाग्रम्=दान्त के अगले हिस्से, इव = के समान, उन्नतकोटिः=उठे हुये ( डेढ़े ) किनारों वाला, असौ=यह, इन्दुः=चन्द्रमा, तिमिरा- वकाशम्=अन्धेरे को स्थान, दत्त्वा=देकर, अस्तम्=अस्ताचल की ओर, याति=जा रहा है ॥ ६ ॥
अर्थ--चारुदत्त--आपने ठीक ही कहा —
क्योंकि पानी में डूबे हुये जंगली हाथी के ( पानी में डूबने से ) बचे हुये तीखे, दाँत के अग्रभाग ( किनारे ) के समान उठे हुये किनारों वाला यह चन्द्रमा अंधेरे को अवकाश देता हुआ सा अस्त होने जा रहा है ॥ ६ ॥
**टीका--हि=**यतः, **जलावगाढस्य=**सलिले निमग्नस्य, **वनद्विपस्य=**वन्यगजस्य,