मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 278, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयोऽङ्कः १९१
चारुदत्त:— ( सानुकम्पम् ) अल सुप्तजनं प्रबोधयितुम् ।
चेट:— अज्जमित्तेअ ! अहं पाणिअं गेण्हे, तुमं पादाइं धोवेहि ।
( आर्यमैत्रेय ! अहं पानीयं गृह्णामि, त्वं पादौ धाव । )
विदूषक:— ( सक्रोधम् ) भो वअस्स ! एसो दाणिं दासीए पुत्तो भविअ पाणिअं गेण्हैदि, मं उण बम्हणं पादाइं धोवावेदि । ( भोः वयस्य ! एष इदानीं दास्याः पुत्रो भूत्वा पानीयं गृह्णाति, मां पुनर्ब्राह्मणं पादौ धावयति । )
चारुदत्त:— वयस्य मैत्रेय ! त्वमुदकं गृहाण, वर्द्धमानकः पादौ प्रक्षालयतु ।
चेट:— अज्ज मित्तेअ ! देहि उदअं ! ( आर्य मैत्रेय ! देहि उदकम् । )
( विदूषकस्तथा करोति । चेटश्चारुदत्तस्य पादौ प्रक्षाल्यापसरति )
चारुदत्त:— दीयतां ब्राह्मणस्य पादोदकम् ।
विदूषक:— किं मम पादोदएहिं; भूमीए ज्जेव मए ताडिदगद्दहेण विअ पुणो वि लोट्ठिदव्वं । ( किं मम पादोदकैः; भूम्यामेव मया ताडितगर्दभेनेव पुनरपि लोष्ठितव्यम् । )
चेट:— अज्ज मित्तेअ ! बम्हणे क्खु तुमं । (आर्य मैत्रेय ! ब्राह्मणः खलु त्वम् ।)
विदूषक:— जहा सव्वणागाणं मज्झे डुण्डुहो तथा सव्वबम्हणाणं मज्झे अहं बम्हणो । (यथा सर्वनागानां मध्ये डुण्डुभः, तथा सर्वब्राह्मणानां मध्येऽहंब्राह्मणः)
चारुदत्त— ( दयाभाव से ) सोये हुये व्यक्ति को मत जगाओ ।
चेट— आर्य मैत्रेय ! मैं पानी ले लेता हूँ और तुम पैर धोवो ।
विदूषक— ( गुस्सा के साथ ) हे मित्र ! यह दासी का पुत्र होकर इस समय पानी ( का पात्र ) ले रहा है । और मुझ ब्राह्मण से पैर धुलवा रहा है ।
चारुदत्त— मित्र मैत्रेय ! तुम पानी ले लो और वर्द्धमानक पैर धोवे ।
चेट— आर्य मैत्रेय ! पानी डालिये ।
(विदूषक पानी गिराता है । चेट चारुदत्त के पैर धोकर हट जाता है ।)
टीका— स्वरसंयोगः=कण्ठध्वनिः, निषीदतम्=उपविशतम्, युवामिति शेषः । शब्दापय=आकारय, शब्दापयेत्यत्र पुगागमश्चिन्त्यः । प्रबोधयितुम्=उत्थापयितुम्, अलम्=निष्प्रयोजनम्, धाव=प्रक्षालय, √धाव गतिशुद्धयोरित्यस्य लोटि मध्यमपुरुषस्य द्विवचनम् । अपसरति=निवर्तते ।
अर्थ—चारुदत्त— ब्राह्मण को भी पैर धोने का पानी दो ।
विदूषक— मुझे पादोदक से क्या ? पीटे गये गधे के समान मुझे पुनः जमीन पर ही लोटना है, सोना है ।
चेट— आर्य मैत्रेय ! आप तो ब्राह्मण हैं ।
विदूषक— जिस प्रकार सभी सांपों के बीच में ( विषहीन ) डुण्डुभ (दोमुहाँ) साँप होता है उसी प्रकार सभी ब्राह्मणों के बीच में मैं (क्षुद्र) ब्राह्मण हूँ ।