मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 303, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें२१६ मृच्छकटिकम्
मिव द्वारकम् उद्घाटितमिति । भो वयस्य ! चारुदत्त ! उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ । अस्माकं गेहे सन्धिं दत्त्वा चौरो निष्क्रान्तः । )
चारुदत्त :—भवतु । भोः ! अलं परिहासेन ।
विदूषक:—भो ! ण परिहासो । पेक्खदु भवं । ( भोः ! न परिहासः प्रेक्षतां भवान् । )
चारुदत्त :—कस्मिन्नुद्देशे ? ।
विदूषक:—भो ! एसो । ( भोः एषः । )
चारुदत्त :—( विलोक्य । ) अहो ! दर्शनीयोऽयं सन्धिः ।
उपरितलनिपातितेष्टकोऽयं
शिरसि तनुर्विपुलश्च मध्यदेशे !
असदृशजन-सम्प्रयोगभीरो-
र्हृदयमिव स्फुटितं महागृहस्य ॥ २२ ॥
दिया' । हे मित्र चारुदत्त उठिये, उठिये । हम लोगों के घर में चोर सेंध लगाकर निकल गया ।
चारुदत्त-—अच्छा, अरे मित्र हँसी मत करो ।
विदूषक--अरे ! हँसी नहीं है, क्या आप नहीं देख रहे हैं ?
चारुदत्त--किस जगह ?
विदूषक--अरे, यह है ।
चारुदत्त--( देख कर ) ओह ! यह सेंध तो दर्शनीय है ।
टीका-—शब्दापथापि = आह्वयामि, कथमिति आश्चर्यं, सत्रासम् = सन्धिं विलोक्य चौरसमागमभीत्येति भावः, कल्पयित्वा = सम्पादयित्वा, निष्क्रामति = पलायते, चौरं कल्पयित्वेत्यादिकं विदूषककथनं सम्भ्रममूलकमेव, हताश इति मूर्खत्वे, उद्देशे = प्रदेशे, स्थाने दर्शनीयः = अवलोकनीयः, निर्माणनैपुण्यातिशय-दर्शनादिति भावः ।
अन्वयः-—उपरितल-निपातितेष्टकः, शिरसि, तनुः, मध्यदेशे, च, विपुलः, अयम् ( सन्धिः ) असदृशजनसम्प्रयोगभीरोः, महागृहस्य, स्फुटितम्, हृदयम्, इव, ( दृश्यते ) ॥ २२ ॥
शब्दार्थः-—उपरितलनिपातितेष्टकः=ऊपर से हटा दी गई हैं ईंटें जिससे ऐसी, शिरसि=सिर पर, ऊपर, तनुः=छोटी, मध्यदेशे=बीचवाले भाग में, विपुलः=चौड़ीं, अयम्=यह सेन्ध, असदृशजन-सम्प्रयोगभीरोः=अनुचित व्यक्ति चोर आदि के आजाने से भयभीत, महागृहस्य = विशाल भवन के, स्फुटितम् = फटे हुये, विदीर्ण, हृदयमिव=हृदय के समान, दृश्यते=दिखाई दे रही है ।। २२ ।।