मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 306, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयाऽङ्कः २१६
ततः सुहृद्भ्यः किमसौ कथयिष्यति तपस्वी, 'सार्थवाहसुतस्य गृहं प्रविश्य न किञ्चिन्मया समासादितम्' इति ।
विदूषकः—भो ! कथं तं ज्जेव चोरहदअं अणुशोचसि । तेण चिन्तिदं महन्तं इदं गेहं, इदो रअणभण्डअं सुवण्णभण्डअं वा णिक्कामइस्सामि । (स्मृत्वा, सविषादमात्मगतम्) कहिं तं सुवण्णभण्डअं ? (पुनरनुस्मृत्य प्रकाशम्) भो वअस्स ! तुमं सव्वकालं भणासि 'मुक्खो मित्तेअओ, अपण्डिदो मित्तेअओ' त्ति । सुट्ठु मए किदं तं सुवण्णभण्डअं भवदो हत्थे समप्पअन्तेण । अण्णधा दासीए पुत्तेण अवहदं भवे । (भोः ! कथं तमेव चौरहतकमनुशोचसि । तेन चिन्तितम्—महदेतद्गेहम्, इतो रत्नभाण्डं सुवर्णभाण्डं वा निष्क्रामयिष्यामि । कुत्र तत् सुवर्णभाण्डम् ? भो वयस्य ! त्वं सर्वकालं भणसि —
विश्रब्धसुप्तम् = निःशङ्कनिद्रितम्, जनम् = पुरुषम्, माम् इति भावः, न = नैव, वेदितवान् = ज्ञातवान्, स्वार्थे णिचि बोध्यः, तत्रापि हेतुमाह — प्राक् = पूर्वम्, महतीम् = विशालाम्, निवाससंरचनाम् = भवनाकारम्, दृष्ट्वा = विलोक्य, आशान्वित = धनादिप्राप्त्याशया युक्तः, सुचिरम् = दीर्घकालपर्यन्तम्, सन्धिच्छेदनेन = सन्धिकर्तनेन, खिन्नः = परिश्रान्तः, पश्चात् = गृहप्रवेशानन्तरम्, निराशः = निष्फलप्रयासः, असफलमनोरथः, एव, गतः = प्रस्थितः, अत्र प्रथमपादं प्रति द्वितीयपादस्य हेतुतया निर्देशात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।। २३ ।।
विमर्श—'वैदेश्येन' इसके बाद 'अथवा' का अध्याहार करना चाहिये । क्योंकि विदूषक के कथन—'द्वाभ्यामेव'—इत्यादि के साथ सामञ्जस्य बनाना है । वेदितवान्—यहाँ √विद् धातु से स्वार्थिक णिच् प्रत्यय करके क्त-प्रत्ययान्त रूप समझना चाहिये । महतीम्—चोर ने पहले यह देखा कि इतना विशाल भवन है तो इसी के अनुरूप सम्पत्ति भी होगी । अतः बहुत देर तक सेंध फोड़ने का परिश्रम करता रहा होगा । पश्चात् निराशः—किन्तु घर में आने पर उसे एक कौड़ी भी नहीं मिल सकी होगी । अतः निराश होकर चला गया होगा । यहाँ प्रथम पाद में जो कहा है उसी के समर्थन में हेतुरूपेण द्वितीय पाद है । अतः काव्यलिङ्ग अलंकार है । शार्दूलविक्रीडित छन्द है ।। २३ ।।
**अर्थ—**तब यह बेचारा अपने मित्रों से क्या कहेगा "सार्थवाहपुत्र के घर में घुस कर मैंने कुछ नहीं पाया ।"
**विदूषकः—**अरे ! क्यों उस नीच चोर के विषय में ही सोच रहे हो ? उसने सोचा यह विशाल घर है । इससे रत्नों का बक्स अथवा स्वर्ण का बक्स निकाल लूंगा । (सोच कर, विषाद के साथ—अपने आपमें) वह सोने के गहनों का डिब्बा