भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 315, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 315

३२८ मृच्छकटिकम्

अथवा नाहं दरिद्रः । यस्य मम---

विभवानुगता भार्या सुखदुःखसुहृद् भवान् । सत्यञ्च न परिभ्रष्टं यद्दरिद्रेषु दुर्लभम् ॥ २८ ॥


आत्मभाग्येति । आत्मनः=स्वस्य, भाग्येन=दुर्देवेन, क्षतम्=विनष्टम्, द्रव्यम्=धनं यस्य सः, भाग्यशब्दः सौभाग्यदौर्भाग्योभयसाधारणः प्रसङ्गात् योजनीयः, स्त्री-द्रव्येण=स्त्रीधनेन, अनुकम्पितः=अनुगृहीतः, पुरुषः=जनः, अर्थतः=धनेन, धनाभावेनेति यावत्, नारी=स्त्री, या नारी = स्त्री, सा, अर्थतः = धनेन, पुमान्=पुरुषः भवति । अत्र धनस्य सत्त्वासत्त्वाभ्यामेव स्त्रीत्वं पुरुषत्वं च नियम्यते इति भावः । अत्र पुरुषस्य अर्थतो नारीत्वे पूर्वार्द्धगतपदद्वयस्य हेतुत्वेन काव्यलिङ्गमलङ्कारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ २७ ॥

विमर्श---इदानीमस्मि दरिद्रः---यह चारुदत्तोक्ति अत्यन्त मार्मिक है। स्वाभिमान या पुरुषत्व पर होने वाले प्रहार को सहन करना चारुदत्त के वश के बाहर है। अर्थतः पुरुषो नारी---जब धन नहीं होता है तो पुरुष नारी बन जाता है क्योंकि उसमें शक्ति एवं सामर्थ्य नहीं रह पाते हैं। इसके विपरीत धन होने पर स्त्री पुरुष बन कर बड़े-बड़े कार्य करने में समर्थ हो जाती है। काव्यलिङ्ग अलंकार और पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ २७ ॥

अन्वयः---( यस्य, मम-इति गद्यस्थेनान्वयः ) स्त्री, विभवानुगता, भवान्, सुखदुःखसुहृत्, सत्यम्, चं, न, परिभ्रष्टम्, यत्, दरिद्रेषु, दुर्लभम् ॥ २८ ॥

शब्दार्थः---( यस्य = जिस, मम = मेरी-इन गद्यस्थ पदों के साथ जोड़ना चाहिये ) स्त्री=पत्नी, विभवानुगता = विभव के अनुसार निर्वाह करने वाली है, भवान्=आप, सुखदुःखसुहृत्=सुख और दुःख के मित्र हैं, च=और, सत्यम्=सत्य, न=नहीं, परिभ्रष्टम् = छूटा, यत्=यह ( तीन बातें ), दरिद्रेषु = निर्धन लोगों में, दुर्लभम्=कष्ट से मिलने वाली हैं ॥ २८ ॥

अर्थ---अथवा मैं दरिद्र नहीं हूँ।

जिस मेरी पत्नी सम्पत्ति के अनुसार चलनेवाली है, आप सुख और दुःख के साथी हैं, और सत्य नहीं छूटा है, ये ( तीनों चीजें ) दरिद्रों में दुर्लभ होती हैं ॥ २८ ॥

टीका---आत्मनोऽदारिद्र्यं निरूपयन्नाह-स्त्रीति। स्त्री = पत्नी, विभवानुगता=विभवस्य = धनादेः, अनुसारिणी=अनुकूलकार्यकर्त्री, यथा धनादिकं भवति तथैव निर्वाहसमर्थेति भावः, भवान्=मैत्रेयः, सुखदुःखसुहृत्=सुखे दुःखे च, सम्पत्तौ विपत्तौ च सुहृत् = सखा, सत्यम् = सत्यभाषणम्, च, न=नैव, परिभ्रष्टम्=नष्टम्, यत्=पूर्वोक्तत्रयम्, दरिद्रेषु=निर्धनेषु, दुर्लभम्=दुष्प्रापम् । एवञ्च एषु त्रिषु सत्सु मम दारिद्र्यं नैवेति सिद्धम् । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ २८ ॥