मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

३३० | मृच्छकटिकम्

तद्वयस्य ! अस्मच्छरीरपृष्टिकया शापितोऽसि, नैनामग्राहयित्वा अत्रा- गन्तव्यम् । वर्द्धमानक !

एताभिरिष्टकाभिः सन्धिः क्रियतां सुसंहतः शीघ्रम् । परिवाद-बहुलदोषान्न यस्य रक्षां परिहरामि ? ॥ ३० ॥

---

**टीका--**स्वल्पमूल्यकसुवर्णभाण्डस्य कृते महामूल्यवती-रत्नावलीदानं नोचित- मिति विदूषकोक्तिं खण्डयन्नाह-यमिति । तया = वसन्तसेनया, यम् = अनुभूतम्, विश्वासम् = प्रत्ययम्, समालम्ब्य = आश्रित्य, अस्मासु = मादृशदरिद्रजनेषु इत्यर्थः, न्यासः = निक्षेपः, कृतः = स्थापितः, तस्य = तादृशस्य, महतः = उदारस्य, प्रत्ययस्य = विश्वासस्य, एव, मूल्यम् = मूल्यस्वरूपम्, प्रतिदानमिति यावत्, दीयते = प्रत्यर्प्यते । एवञ्च नेयं सुवर्णभाण्डस्य मूल्यम्, प्रत्युत विश्वासमूल्यं मत्वा मया प्रदीयते इति भावः । अतिशयोक्तिरलंकारः पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ २९ ॥

**विमर्शः--**अस्मासु-हम लोगों जैसे निर्धन व्यक्ति धरोहर के रखने योग्य नहीं होते हैं फिर भी वसन्तसेना ने हम लोगों पर विश्वास करके धरोहर रखी । अब विश्वासघात करना ठीक नहीं है । यहाँ पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ २९ ॥

**अर्थ--**अतः हे मित्र ! मेरे शरीर का स्पर्श करके तुम्हें शपथ है कि इस रत्नावली को दिये बिना यहाँ वापस मत आना ।

**अन्वयः--**एताभिः, इष्टकाभिः, सन्धिः, शीघ्रम्, सुसंहतः, क्रियताम्, परिवाद- बहुलदोषात्, यस्य, रक्षाम्, न, परिहरामि ॥ ३० ॥

**शब्दार्थ--**एताभिः = इन (निकाली गई), इष्टकाभिः = ईंटों से, सन्धिः = सेन्ध को, शीघ्रम् = जल्दी ही, सुसंहतः = भरी हुई, क्रियताम् = कर डालो, परिवाद- बहुलदोषात् = लोकापवाद में बहुत दोष होने के कारण, यस्य = जिस, सेन्ध की, रक्षाम् = मरम्मत को, न = नहीं, परिहरामि = उपेक्षा कर सकता हूँ ॥ ३० ॥

**अर्थ--**वर्द्धमानक !

इन ईंटों से इस सेंध को शीघ्र ही भर डालो । लोगों में फैले हुये अपयश में बहुत दोष होने के कारण जिस सेन्ध की मरम्मत की उपेक्षा नहीं कर सकता हूँ ॥ ३० ॥

**टीका--**लोकापवादभीतः शीघ्रं सन्धिपूरणाय प्रयासमाह -- एताभिरिति । एताभिः = बहिर्निःसारिताभिः, इष्टकाभिः = पक्वमृत्खण्डैः सन्धिः = छिद्रम्, शीघ्रम् = सत्वरम्, संहतः = परिपूर्णः, क्रियताम् = विधीयताम् । परिवादबहुलदोषात् = लोकापवादे दोषाधिक्यात्, यस्य = सन्धेः, रक्षाम् = रक्षणम्, पुनः यथास्थानस्थापनम्, न = नैव, परिहरामि = उपेक्षे, काव्यलिङ्गमलङ्कारः, आर्या वृत्तम् ॥ ३० ॥

**विमर्श--**परिवादबहुलदोषात् -- देखने पर लोगों में यह प्रवाद फैल सकता