भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 322, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 322

चतुर्थोऽङ्कः २३५

वसन्तसेना--एव्वं विण्णाविदव्वा--'जइ मं जीअन्तीं इच्छसि ता एव्वं ण पुणो अहं अत्ताए आण्णाविदव्वा।' ( एवं विज्ञापयितव्या--यदि मां जीवन्तीमिच्छसि, तदा एवं न पुनरहं मात्रा आज्ञापयितव्या । )

चेटी--जधा दे रोअदि । ( यथा ते रोचते । ) ( इति निष्क्रान्ता । )

( प्रविश्य )

शर्विलकः--

दत्त्वा निशाया वचनीयदोषं निद्राञ्च जित्वा नृपतेश्च रक्ष्यान् ।
स एष सूर्योदयमन्दरश्मिः क्षपाक्षयाच्चन्द्र इवास्मि जातः ॥ १ ॥


वसन्तसेना--इस प्रकार से कहना-'यदि मुझे जीवित [ रहने देना ] चाहती हैं तब फिर कभी भी माता जी के द्वारा इस प्रकार की आज्ञा नहीं मिलनी चाहिये।'

चेटी--जैसी आपकी इच्छा । ( यह कर निकल जाती है । )

टीका--यतः=यस्मात् कारणात्, आर्यायाः=पूज्यायाः वसन्तसेनायाः, इह=अस्मिन् चित्रफलके, अभिरमते = अनुरक्तं भवति, तस्य = अनुरागातिशयस्य, किं पृच्छयते=कथं प्रश्नः क्रियते, एवं मनोहरे दयितेऽभिसारे विलम्बस्तेऽनुचित इति भावः, उपहसनीयताम्=उपहासयोग्यत्वम्, निर्धने असमाने वाऽभिरमणं मौर्थ्य-मित्यादिसखीजनकृतोपहासादात्मानं रक्षामीति भावः, अबलाजनः = नारीलोकः, सखीजनचित्तानुवर्त्ती=सखीभावानुसारी, गृहीतम्=धृतम्, अवगुण्ठनम्=आच्छादनम्, यस्मिन् येन वा, प्रवहणम्=शकटम्, पक्षद्वारे=पार्श्ववर्त्तिद्वारसम्मुखे, सज्जम्=प्रस्तुतम्, सुवर्णदशसाहस्रिकः=सुवर्णानाम्, तदानीं प्रसिद्ध-स्वर्णमुद्राणाम्, दशभिः सहस्रैः क्रीतः, तेन क्रीतम्' [ पा. सू. ५।१।३७ ] इति ठक् ।

अन्वयः--निशायाः, वचनीयदोषम्, दत्त्वा, निद्राम्, च, नृपतेः, रक्ष्यान्, च, जित्वा, सः, एषः, ( अहम् ), क्षपाक्षयात् सूर्योदयमन्दरश्मिः, चन्द्रः, इव, जातः, अस्मि ॥ १ ॥

शब्दार्थ--निशायाः=रात को, वचनीयदोषम्=निन्दा के दोष को, दत्त्वा=देकर, च=और, निद्राम्=अपनी नींद को, च=तथा, नृपतेः=राजा के, रक्ष्यान्=रक्षापुरुषों, सिपाहियों को जीत कर, अर्थात् उनसे बच कर, सः=वह, एषः=यह, ( अहम्=मैं ), क्षपाक्षयात्=रात बीत जाने के कारण, सूर्योदयमन्दरश्मिः=सूर्य के उदित हो जाने के कारण फींकी किरणों वाले, चन्द्रः=चन्द्रमा के, इव=समान, जातः अस्मि=हो गया हूँ ॥ १ ॥

( प्रवेश करके )

अर्थ--शर्विलक--रात को निन्दा का दोष देकर अर्थात् चोरी आदि निन्दित कार्य रात में होते हैं, ऐसा अपवाद देकर, ( अपनी ) नींद को तथा राजा के