भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 323, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 323

२३६ | मृच्छकटिकम्

अपि च—

यः कश्चित्त्वरितगतिर्निरीक्षते मां सम्भ्रान्तं द्रुतमुपसर्पति स्थितं वा। तं सर्वं तुलयति दूषितोऽन्तरात्मा स्वैर्दोषैर्भवति हि शङ्कितो मनुष्यः ॥२॥

सिपाहियों को जीत कर अर्थात् उनसे बचकर यह मैं, सूर्योदय होने के कारण फीकी किरणोंवाले चन्द्र के समान ( निष्प्रभ ) हो गया हूँ ॥ १ ॥

टीका--चारुदत्तस्य भवनात् सुवर्णभाण्डं चोरयित्वा निशाया अवसाने शङ्कितः सन् स्वदुर्बलतां वर्णयति--दत्तेवेति । निशायाः=रजन्याः, सम्बन्धविवक्षया षष्ठी, वचनीयदोषम्=अनर्थकरीति अपवादरूपं दूषणम् दत्त्वा=आरोप्य, निद्राम्=आत्मनः स्वापम्, च, नृपतेः = राज्ञः, च, रक्ष्यान् = रक्षापुरुषान्, पाल्यान् जनान् जित्वा= पराजित्य, तेषां दृष्टिपथमनागत्य, सः एषः=पूर्वोक्तवैशिष्ट्ययुतः, अहम्=शर्विलकः, क्षपायाः = निशायाः क्षयात् = अवसानात्, सूर्योदयेन = दिनकरप्रकाशेन, मन्दाः= निष्प्रभाः, रश्मयः=किरणाः यस्य सः तादृशः चन्द्रः इव=निशाकर इव, जातः= संवृत्तः, अस्मि । अत्रोपमालंकारः, उपेन्द्रवज्रा वृत्तम् ॥ १ ॥

विमर्श--रक्ष्यान् -रक्ष धातु सकर्मक है अतः कर्म में ही यत् प्रत्यय होगा कर्ता में नहीं । अतः रक्ष्यान्=रक्षणीयान् यह अर्थ होता है। यहाँ तात्पर्य रक्षक पुरुषों से है। अतः इसे राजा से रक्ष्य और नगर के रक्षक--इस अर्थ में मान लेना चाहिये । जगद्धर ने इसके स्थान पर 'रक्षान्' यह पाठ माना है। वचनीयदोषम्= रात ही सभी अपराधों को कराती है, इस प्रकार की निन्दा को । यहाँ शर्विलक और चन्द्र की उपमा है। इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा की उपजाति छन्द है ॥ १ ॥

अन्वयः--यः, कश्चित्, त्वरितगतिः, [सन्], सम्भ्रान्तम्, माम्, निरीक्षते; वा, स्थितम्, [माम् ], द्रुतम्, उपसर्पतिः; दूषितः, अन्तरात्माः, तम्, सर्वम्, तुलयति; हि, मनुष्यः, स्वैः, दोषैः, शङ्कितः भवति ॥ २ ॥

शब्दार्थ--यः=जो, कश्चित् = कोई भी (व्यक्ति), त्वरितगतिः = तेजी से चलनेवाला, [ सन्=होता हुआ ], सम्भ्रान्तम्=चोरी करने के कारण घबराये हुये, माम्=मुझ शर्विलक को, निरीक्षते=देखता है; वा=अथवा, स्थितम्=छिपकर खड़े हुये, [माम् = मेरे समीप ], द्रुतम् = जल्दी से, उपसर्पति=आ जाता है; दूषितः = अपराधी; अन्तरात्मा=मेरा मन, अन्तःकरण, तम्=उन, सर्वम्=सभी को, तुलयति=सन्देह की दृष्टि से तौलता है, मानता है, हि = क्योंकि, मनुष्यः=पुरुष, स्वैः=अपने, दोषैः = दोषों=अपराधों से, [ ही ], शङ्कितः = शङ्काग्रस्त, भवति = होता है ॥ २ ॥

अर्थ--और भी-- जो कोई भी जल्दी-जल्दी चलता हुआ घबड़ाये हुये मुझे [शर्विलक को]