भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 324, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 324

चतुर्थोऽङ्कः

मया खलु मदनिकायाः कृते साहसमनुष्ठितम् ।
परिजनकथासक्तः कश्चिन्नरः समुपेक्षितः
क्वचिदपि गृहं नारीनाथं निरीक्ष्य विवर्जितम् ।
नरपतिबले पार्श्वयाते स्थितं गृहदारुवद्
व्यवसितशतैरेवंप्रायैर्निशा दिवसीकृता ॥ ३॥


देखता है; अथवा [ छिपकर ] खड़े हुये मेरे समीप जल्दी से आता है;, दोषी मेरा मन उन सबको शङ्काग्रस्त होकर सोंचता है; क्योंकि मनुष्य अपने ही दोषों [ अपराधों ] के कारण शङ्कालु हो जाता है ॥ २ ॥

टीका—स्वापराधेनात्मीयां शंकाग्रस्ततां वर्णयति - य इति । यः कश्चित्= यः कोऽपि जनः, त्वरितगतिः=शीघ्रगतिकः, सन्, सम्भ्रान्तम् = अपराधकृत्यकरणात् भयभीतम्, माम्=शर्विलकम्, निरीक्षते=विलोकयति; वा=अथवा, स्थितम्=एकान्ते अवस्थितम्, माम् = शर्विलकम्, उपसर्पति = शर्विलक-समीपमागच्छति; दूषितः= सापराधः, अन्तरात्मा = अन्तःकरणम्, तम् = मन्निरीक्षकादिरूपम्, सर्वम्=समस्तं जनम्, तुलयति = परीक्षते, शंकादृष्ट्या चिन्तयति; हि=यतोहि, मनुष्यः=जनः, स्वैः = आत्मीयैः, दोषैः = दूषणैः अपराधैः वा, शङ्कितः=शङ्कास्थानम्, अन्यस्येति शेषः, भवति=जायते । चतुर्थपादार्थेन सामान्येन समर्थनात् अर्थान्तरन्यासः अलङ्कारः, प्रहर्षिणी वृत्तम् ॥ २ ॥

विमर्श—यहाँ समीप में आनेवाले पुरुषों आदि के द्वारा देखे जाने के कारण उत्पन्न हुई शर्विलक की दशाविशेष का समर्थन चतुर्थ पाद के द्वारा किया गया है । अतः अर्थान्तरन्यास अलंकार है । त्वरिता गतिः=गमनं यस्य सः । सम्भ्रान्तम्- सम् + $\sqrt{}$भ्रम् + क्त । तुलयति -तौलता है, समझता है, सन्देह करता है । शङ्कितः =शंका करने का विषय, अर्थात् उसका अपना ही आचरण ऐसा होने लगता है जिससे अन्य लोग शंका करने लग जाते हैं । इसमें प्रहर्षिणी छन्द है ॥ २ ॥

अर्थ—मैंने वास्तव में मदनिका [ प्राप्त करने ] के लिये ही इतना दुःसाहस किया है ।

अन्वयः—[ अत्रापि 'मया' इति योज्यम् ] परिजनकथासक्तः, कश्चित्, नरः, समुपेक्षितः; क्वचित्, अपि, नारीनाथम्, गृहम्, निरीक्ष्य, विवर्जितम्, नरपतिबले, पार्श्वयाते, गृहदारुवत्, स्थितम्; एवम्प्रायैः, व्यवसितशतैः, निशा, दिवसीकृता ।३।

शब्दार्थ—[ मया=मैंने ], परिजनकथासक्तः=बन्धुवर्गों से बातचीत में लगे हुये, कश्चित्=किसी, नरः=मनुष्य की, उपेक्षितः=उपेक्षा कर दी, उसे छोड़ दिया, क्वचिद् अपि = कहीं पर, गृहम् = घर को, नारीनाथम् = स्त्री रूपी स्वामीवाला अर्थात् केवल स्त्री ही रक्षक है उसे, निरीक्ष्य=देखकर, विवर्जितम्=छोड़ दिया;