भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 335, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 335

२४८ मृच्छकटिकम्

शर्विलकः—सत्यम्।
वसन्तसेना—(संज्ञां लब्ध्वा) अम्महे ! पच्चुवजीविदम्हि। (अहो प्रत्युपजीवितास्मि।)
मदनिका—पिअं पिअं। (प्रियं प्रियम्।)
शर्विलकः—(सेर्ष्यम्) मदनिके ! किं नाम प्रियमिति ?

त्वत्स्नेहबद्धहृदयो हि करोम्यकार्यं
सद्वृत्तपूर्वपुरुषेऽपि कुले प्रसूतः।
रक्षामि मन्मथविपन्नगुणोऽपि मानं
मित्रञ्च मां व्यपदिशस्यपरञ्च यासि ॥ ९ ॥


शर्विलक—सच।
वसन्तसेना—(होश में आकर) ओह ! पुनः जीवित हो गयी हूँ।
मदनिका—बहुत अच्छा, बहुत अच्छा।
शर्विलक—(ईर्ष्या के साथ) मदनिके ? क्या अच्छा हुआ ?

टीका—अकार्यम् = चौर्यादिरूपमनुचितं कृत्यम्, व्यापादितः=हतः, परिक्षतः= क्षतं प्रापितः; भीते = भययुक्ते, सुप्ते = शयाने, प्रहरति = प्रहारं करोति, संज्ञांम्= चेतनाम्, लब्ध्वा = प्राप्य, प्रत्युज्जीविता = पुनः प्राप्तजीविता, सेर्ष्यम् = ईर्ष्याया सहितम्, मदनिकायाः वचने रहस्यं ज्ञात्वा ईर्ष्यायुक्तो भवति। चारुदत्तं प्रति तस्या अनुरागं च जानाति।

अन्वयः—सद्वृत्तपूर्वपुरुषे, कुले, प्रसूतः, अपि, (अहम्), त्वत्स्नेहबद्धहृदयः, हि, अकार्यम्, करोमि, मन्मथविपन्नगुणः, अपि, मानम्, रक्षामि, (किन्तु, त्वम्), माम्, मित्रम्, व्यपदिशसि, च, अपरम्, च, यासि ॥ ९ ॥

शब्दार्थ—सद्वृत्तपूर्वपुरुषे = सदाचारयुक्त पूर्वजोंवाले, कुले = उच्च कुल, (ब्राह्मणवंश) में, प्रसूतः = उत्पन्न हुआ भी, (अहम् = मैं शर्विलक), त्वत्स्नेहबद्धहृदयः = तुम्हारे प्रेम से आबद्ध चित्तवाला, हि = निश्चय ही, अकार्यम्=चोरी आदि अनुचित कार्य, करोमि = करता हूँ, तथा, मन्मथविपन्नगुणः = कामभाव के कारण गुणहीन, (होता हुआ), अपि=भी, मानम्=गौरव की, रक्षामि=रक्षा करता हूँ, (किन्तु, त्वम्=तुम मदनिका), माम् = मुझे, मित्रम्=मित्र, व्यपदिशसि=कह रही हो, च=और, अपरम्=दूसरे के समीप, च=भी, यासि=जा रही है ॥ ९ ॥

अर्थ—सदाचारी पूर्वजों के उच्चकुल (ब्राह्मणवंश) में जन्म लेने वाला भी मैं तुम्हारे प्रेम में आसक्त चित्तवाला होकर चोरी आदि अनुचित कार्य कर रहा हूँ। कामभाव के कारण गुणहीन होता हुआ भी अपने गौरव की रक्षा करता हूँ।

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक) · पृष्ठ 335, कुल 760 में से · BharatKosha