मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 336, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः
( साकूतम् )
इह सर्वस्वफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः।
निष्फलत्वमलं यान्ति वेश्याविहगमक्षिताः॥ १०॥
किन्तु तुम मुझे अपना मित्र कह रही हो और दूसरे पुरुष (चारुदत्त) के पास भी जा रही है ॥ ९ ॥
**टीका—**मदनिकार्थमकार्यं कुर्वन्तमपि स्वं प्रति तस्याः एकान्तप्रेम्णोऽभावं विचिन्त्य निर्विण्णः शर्विलकः स्वाभिप्रायं प्रकटयति—त्वत्स्नेहेति । सत्=शास्त्रादि-प्रतिपादितम्, वृत्तम्=आचरणम्, येषां ते, सद्वृत्ताः=सदाचारिणः, पूर्वपुरुषाः=पूर्वजाः पितृपितामहादयः, यस्मिन्, तादृशे, कुले = ब्राह्मणवंशे प्रसूतः=जातः, अपि, अहम्=शर्विलकः, तव = मदनिकायाः स्नेहेन=अनुरागेण, बद्धहृदयः=आकृष्टचित्तः, सन्, हि=निश्चयेन, अकार्यम्=अनुचितं चौर्यादिकृत्यम्, करोमि=विदधामि, मन्मथेन=कामभावेन, विपन्नाः = विपर्यस्ताः, नष्टाः, गुणाः=सदाचारविवेकादयः यस्य तादृशः सन्नपि, मानम्=सम्मानम्, गौरवम्, रक्षामि=सुरक्षितं स्थापयामि, न परित्यजामी-त्यर्थः, किन्तु, त्वम्=मदनिका, माम्=शर्विलकम्, मित्रम्=प्रणयिनम्, व्यपदिशसि=कथयसि, च = तथा, अन्यम् = अपरपुरुषम्, चारुदत्तमितिभावः, च=अपि, यासि=उपसरसि, रमणार्थमिति भावः । एवञ्च त्वमपि सामान्यवेश्येव व्यवहरसीति शर्वि-लकस्य तात्पर्यम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ९ ॥
**विमर्श—**यहाँ शर्विलक का स्वाभिमान जागृत हो उठता है और वह मदनिका को डाटने लगता है। मां मित्रं व्यपदिशसि= मुझे प्रेमी कह रही हो अथवा, मित्रं मां व्यपदिशसि=प्रेमी मुझे धोखा दे रही हो—यह दूसरा अर्थ भी सम्भव है। बाहरी प्रेम प्रकट करके मुझे मूर्ख बना रही है जब कि हृदय से तुम किसी अन्य पुरुष (चारुदत्त) से प्रेम करती हो । इसीलिये चारुदत्त के अप्रिय की सम्भावना से तुम मूच्छित हो गई और उसका अनिष्ट न जानकर—'अच्छा हुआ' कहकर प्रसन्नता व्यक्त कर रही हो ॥ वसन्ततिलका छन्द है ॥ ९ ॥
**अन्वयः—**इह, सर्वस्वफलिनः, कुलपुत्रमहाद्रुमाः, वेश्याविहगभक्षिताः, अलम्, निष्फलत्वम्, यान्ति ॥ १० ॥
**शब्दार्थ—**इह = इस संसार में, सर्व-स्व-फलिनः=सम्पूर्ण धनरूपी फलवाले, कुलपुत्रमहाद्रुमाः=उच्च कुल में उत्पन्न पुत्ररूपी महान वृक्ष, वेश्याविहगभक्षिताः=पक्षियों द्वारा खाये गये, अलम्=पूर्णरूप से, निष्फलत्वम्=फलहीनता (दरिद्रता) को, यान्ति=प्राप्त करते हैं ॥ १० ॥
**अर्थ—**इस संसार में, सारा धन जिनके फल हैं, ऐसे उच्च कुलोत्पन्न पुत्ररूपी