मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

२५० मृच्छकटिकम्

अयञ्च सुरतज्वालः कामाग्निः प्रणयेन्धनः ।
नराणां यत्र हूयन्ते यौवनानि धनानि च ॥ ११ ॥

बड़े-बड़े वृक्ष, वेश्यारूपी पक्षियों द्वारा खाये हुये होते हुये पूर्णरूप से फलहीनता [ दरिद्रता ] को प्राप्त करते हैं ॥ १० ॥

टीका—मदनिकायाः वेश्यात्वेन तस्याः दोषान् वर्णयति—इहेति । इह= अस्मिन् संसारे, सर्वम् = समस्तम्, स्वम् = धनम्, एव फलम्=प्रंसवः —इति मत्वर्थे इनिः, अत्र इनिस्तु चिन्त्यः, कुलपुत्राः = कुलीनाः एव महन्तः = विशालाः द्रुमाः= वृक्षाः, वेश्याः=गणिकाः एव विहगाः, तैःभक्षिताः=खादिताः, चूषिताः इति भावः, सन्तः, अलम्=पूर्णतया, निष्फलत्वम् = फलहीनत्वम्, धनाभावं दारिद्र्यमिति भावः, यान्ति=व्रजन्ति । अत्र रूपकमलङ्कारः, पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ १० ॥

विमर्श—यहाँ स्व=धनपर फल का, कुलपुत्र पर वृक्ष का और वेश्या पर विहग का आरोप होने से साङ्गरूपक अलङ्कार है । अलम्—यहाँ अत्यधिक अर्थ में है । पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ १० ॥

अन्वयः—सुरतज्वालः, प्रणयेन्धनः, अयम्, कामाग्निः, [ अस्ति ], यत्र, नराणाम्, यौवनानि, धनानि, च, हूयन्ते ॥ ११ ॥

शब्दार्थ—सुरतज्वालः = सम्भोगरूपी ज्वालाओंवाला, प्रणयेन्धनः=प्रेमरूपी ईंधनवाला, अयम् = यह, कामाग्निः=कामवासनारूपी अग्नि, ( अस्ति=है ), यत्र=जिस ( आग ) में, नराणाम्=पुरुषों के, यौवनानि=यौवन सम्पन्न शरीर, च=और, धनानि=धन, हूयन्ते=हवन कर दिये जाते हैं ॥ ११ ॥

अर्थ—सम्भोगरूपी ज्वालाओं ( लपटों ) वाला, प्रेमरूपी ईंधनवाला, यह कामरूपी अग्नि है जिसमें पुरुषों के यौवन ( युवावस्थायें ) और धन हवन कर दिये जाते हैं ॥ ११ ॥

टीका—वेश्यामेव दूषयन्नाह—सुरतज्वालः = सुरतम्=सम्भोग एव, ज्वाला=शिखा यस्य सः, प्रणयेन्धनः = प्रणयः = अनुरागः एव इन्धनम्=काष्ठम्, यस्य सः, तादृशः, अयम् = अनुभूयमानः, कामाग्निः = कामरूपो वह्निः, अस्ति=वर्तते, यत्र=यस्मिन् कामाग्नौ, नराणाम् = पुरुषाणाम्, कामातुराणामिति भावः, यौवनानि=तारुण्यानि, धनानि=ऐश्वर्यादीनि, च, हूयन्ते=आहुतय इव प्रक्षिप्यन्ते । अत्र पूर्वार्द्धे रूपकमुत्तरार्द्धे उत्प्रेक्षा च, पथ्यावक्त्र वृत्तम् ॥ ११ ॥

विमर्श—प्रस्तुत श्लोक में कामातुर पुरुषों के विनाश का सुन्दर वर्णन है । सुरत पर ज्वाला का, काम पर अग्नि का और प्रणय पर ईंधन का आरोप होने से रूपक अलंकार है । उत्तरार्द्ध में यौवन एवं धन की आहुति सम्भव नहीं है ।