मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 338, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः २५१
वसन्तसेना-- (सस्मितम्) अहो ! से अत्थाणे आवेओ ! (अहो ! अस्य अस्थाने आवेगः।)
शर्विलकः--सर्वथा--
अपण्डितास्ते पुरुषा मता मे ये स्त्रीषु च श्रीषु च विश्वसन्ति ।
श्रियो हि कुर्वन्ति तथैव नार्यो भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि ॥ १२ ॥
अतः 'हूयन्ते' इव' इस उत्प्रेक्षा से ही वाक्यार्थसम्पन्न होने के कारण उत्प्रेक्षा भी है। पथ्यावक्त्र छन्द है ॥ ११ ॥
वसन्तसेना-- (मुस्कराहट के साथ) अहो ! इसका क्रोध अनुचित स्थान पर है। (अर्थात् बिना कारण है।)
अन्वयः-- ये, पुरुषाः, स्त्रीषु, च, श्रीषु, च, विश्वसन्ति, ते, मे, अपण्डिताः, मताः, हि, श्रियः, तथैव, नार्यः, भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि, कुर्वन्ति ॥ १२ ॥
शब्दार्थ-- ये=जो, पुरुषाः = आदमी, स्त्रीषु=स्त्रियों पर, च=और, श्रीषु= लक्ष्मी, सम्पत्ति पर, विश्वसन्ति = विश्वास करते हैं, ते=वे, मे = मुझे, अपण्डिताः= मूर्ख, मताः=प्रतीत होते हैं, हि=क्योंकि, श्रियः = लक्ष्मी (सम्पत्ति), तथैव=उसी प्रकार, नार्यः=स्त्रियाँ, भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि=नागिन के समान टेढ़ी-मेढ़ी चाल, कुर्वन्ति=करती हैं, चलती हैं ॥ १२ ॥
अर्थ--शर्विलक-हर प्रकार से--
जो पुरुष स्त्रियों पर और लक्ष्मी पर विश्वास करते हैं, वे मुझे मूर्ख लगते हैं, क्योंकि लक्ष्मी के समान स्त्रियाँ भी नागिन के सदृश टेढ़ी-मेढ़ी चाल चलती हैं। १२।
टीका--पूर्वं वेश्याभावस्य निन्दां कृत्वाऽधुना स्त्रीसामान्यमेव निन्दन्नाह--
अपण्डिता इति। ये, पुरुषाः = मनुष्याः, स्त्रीषु = नारीषु, च, स्त्रीषु = लक्ष्मीषु, सम्पत्तिषु, च, विश्वसन्ति = प्रत्ययं गच्छन्ति, ते = पुरुषाः, मे = मम, अपण्डिताः= मूर्खाः, मताः = स्वीकृताः, हि = यतः, श्रियः = लक्ष्म्यः, सम्पत्तय, तथैवः=तद्वदेव, नार्यः=स्त्रियः, भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि=भुजङ्गिनीनाम् इव परितः वक्रगमनानि, वञ्चनार्थं विविधाचरणानि, कुर्वन्ति = विदधति । अत्रार्थान्तरन्यासः, दीपकं चालङ्कारद्वयम् । उपजातिवृत्तम् ॥ १२ ॥
विमर्श--स्त्रीषु च श्रीषु च--यहाँ दो का प्रयोग प्रत्येक की प्रधानताख्यापनार्थ है। मे मता यहाँ-'क्तस्य च वर्तमाने' [ पा. सू. २।३।६७ ] से षष्ठी हुई है। अतः 'न लोकाव्यय० [ पा. सू. २।३।६९ ] से निषेध की शंका नहीं करनी चाहिये। यहाँ पूर्वार्द्धप्रतिपादित वाक्यार्थ के प्रति परार्द्धप्रतिपादितवाक्यार्थ हेतु है। अतः कारण से कार्य का समर्थनरूप अर्थान्तरन्यास है। अप्रस्तुत श्री और प्रस्तुत नारियों का भुजङ्गकन्यापरिसर्पणाकादित्वरूप एक धर्माभिसम्बन्ध होने से