भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 351, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 351

२६४ | मृच्छकटिकम्

समर्पयिष्यति, तस्य त्वया मदनिका दातव्या' तत् स एव एतां ते ददातीति एवमार्येण अवगन्तव्यम् । )

शर्विलकः-- ( स्वगतम् ) अये ! विज्ञातोऽहमनया । ( प्रकाशम् ) साधु, आर्यचारुदत्त ! साधु ।

गुणेष्वेव हि कर्त्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा ।
गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः ॥ २२ ॥

अपि च--

गुणेषु यत्नः पुरुषेण कार्यो न किञ्चिदप्राप्यतमं गुणानाम् ।
गुणप्रकर्षादुडुपेन शम्भोरलङ्घयमुल्लङ्घितमुत्तमाङ्गम् ॥ २३ ॥


वे [ चारुदत्त ] ही आपको मदनिका दे रहे हैं—इस प्रकार आपको समझ लेना चाहिये ।

शर्विलक—( मन में ) क्या इसने मुझे पहचान लिया ? ( प्रकट में ) धन्य हो आर्य चारुदत्त ! धन्य हो !

अन्वयः—पुरुषैः, सदा, गुणेषु, एव, प्रयत्नः कर्तव्यः, हि, गुणयुक्तः, दरिद्रः, अपि, अगुणैः, ईश्वरैः, समः, न, भवति ॥ २२ ॥

शब्दार्थ—पुरुषैः=लोगों के द्वारा, सदा=सर्वदा, गुणेषु=गुणों के विषय में, एव=ही, प्रयत्नः=उद्योग, कर्त्तव्यः=करना चाहिये, हि=क्योंकि, गुणवान्=गुणी, दरिद्रः=निर्धनः, अपि=भी, अगुणैः=गुणहीन, ईश्वरै=धनियों के, समः=बराबर, न=नहीं, भवति=होता है ॥ २२ ॥

अर्थ—लोगों को सदैव गुणों के विषय में [ उनकी प्राप्ति के लिये ] ही प्रयास करना चाहिये, क्योंकि गुणवान् निर्धन व्यक्ति भी गुणहीन धनियों के बराबर नहीं होता, अर्थात् उनसे श्रेष्ठ ही रहता है ॥ २२ ॥

टीका—गुणवता चारुदत्तेन पूर्वमेव विहितां स्वाभीष्टसिद्धिं शृण्वन् हृष्टः शर्विलकः चारुदत्तं प्रशंसति —गुणेष्वेवेति । पुरुषैः = सर्वैः जनैः, सदा = सर्वदा, गुणेषु = दयादाक्षिण्यादिषु, विषयसप्तमी, निमित्तसप्तमी वेति बोध्यम्, एव=निश्चयेन, प्रयत्नः=प्रयासः, कर्तव्यः=विधेयः, हि=यतः, गुणयुक्तः=गुणी, दरिद्रः=निर्धनः, अपि, अगुणैः=गुणहीनः, ईश्वरैः=धनिकैः, समः=तुल्यः, न=नैव, भवति=जायते, गुणी निर्धनोऽपि धनिकात् निर्गुणात् प्रशस्यतर इति भावः । अत्र कारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासोऽलंकारः । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ २२ ॥

विमर्शः—निर्धन होते हुये भी गुणों के कारण चारुदत्त की श्रेष्ठता ही है । अतः धन की अपेक्षा गुणों की प्राप्ति में प्रयास करना उचित है ॥ २२ ॥

अन्वयः—पुरुषेण, गुणेषु, यत्नः, कार्य, गुणानाम्, किञ्चित्, अपि, अप्राप्य-