भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 355, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 355

२६८ मृच्छकटिकम्

शर्विलकः-- ( आकर्ण्य ) कथं राज्ञा पालकेन प्रियसुकृद्दार्यको मे बद्धः। कलत्रवांश्चास्मि संवृत्तः। आः, कष्टम्। अथवा--

द्वयमिदमतीव लोके प्रियं नराणां सुहृच्च वनिता च । सम्प्रति तु सुन्दरीणां शतादपि सुहृद्विशिष्टतमः ॥ २५ ॥


विश्वासः, तेन त्रस्तः = भीतः, तेन, घोषः = आभीरपल्ली, तस्मात् । अप्रमत्तैः= सावधानैः, स्थानेषु=पदेषु कर्त्तव्येषु वा ।

अर्थ-- शर्विलक -( सुनकर ) क्या राजा पालक ने मेरे प्रिय मित्र आर्यक को जेल में बन्द कर दिया हैं ? इधर मैं स्त्रीवाला हो गया हूँ । ओह ! कष्ट है ।

**अन्वयः--**लोके, सुहृत्, वनिता, च, इदम्, द्वयम्, नराणाम्, अतीव, प्रियम्, तु, सम्प्रति, सुन्दरीणाम्, शतात्, अपि, सुहृत्, विशिष्टतमः, ( अस्ति ) ॥ २५ ॥

**शब्दार्थ --**लोके = संसार में, सुहृत् = मित्र, च = और, वनिता = स्त्री, इदम् = यें, द्वयम् = दोनों, नराणाम् = लोगों की, अतीव = बहुत अधिक, प्रियम् = प्रिय ( होती हैं ); तु = किन्तु, सम्प्रति = इस समय, सुन्दरीणाम् = सुन्दर स्त्रियों के, शतात् = सौ से, अपि = भी अर्थात् सैकड़ों सुन्दर स्त्रियों से भी, सुहृत् = मित्र, विशिष्टतमः = श्रेष्ठ, सबसे प्रिय, ( अस्ति = है ) ॥ २५ ॥

**अर्थ --**अथवा, इस संसार में मित्र और स्त्री ये दो वस्तुये लोगों को सबसे अधिक प्रिय होती हैं । किन्तु इस समय सैकड़ों सुन्दर स्त्रियों से भी मित्र अधिक प्रिय है अर्थात् मित्र की उपेक्षा नहीं कर सकता हूँ ॥ २५ ॥

**टीका --**सुहृत्कलत्रयोरुभयोरेव प्रियतमत्वेऽपि कलत्रापेक्षया सुहृद एव प्रियतमत्वमधिकमिति प्रतिपादयन्नाह--द्वयमिति । लोके=संसारे, सुहृत्=मित्रम्, वनिता=प्रेयसी स्त्री, च, इदम्=एतद्द्वयम्, अतीव = अत्यधिकम्, प्रियम्=प्रीतिकरम्, भवति; तु = किन्तु, सम्प्रति = इदानीं सकलत्रतावस्थायाम्, सुन्दरीणाम्=स्त्रीणाम्, शतात्=शतसंख्यायाः, अपि, सुहृत्=मित्रम्, विशिष्टतमः=अधिकप्रिय इत्यर्थः । विपत्तिकाले स्त्रियमपेक्ष्यापि मित्रस्य साहाय्यं कार्यमिति भावः । अत्र द्वयोर्मध्ये प्रकर्षकथने तरप्प्रत्ययस्यैवौचित्यम् । अत्र 'आश्रयो' नाम नाट्यालङ्कार इति जीवानन्दः । आर्या वृत्तम् ॥ २५ ॥

**विमर्श --**मित्र और स्त्री में विपत्ति के समय मित्र की सहायता करनी उचित हैं। यहाँ मित्रता का उत्कृष्टत्व माना है । **विशिष्टतमः--**यहाँ तमप् की अपेक्षा तरप् प्रत्यय उचित है, क्योंकि दो में ही एक का प्रकर्ष निर्धारित करना है ॥ २५ ॥