भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

२६८ मृच्छकटिकम्

शर्विलकः-- ( आकर्ण्य ) कथं राज्ञा पालकेन प्रियसुकृद्दार्यको मे बद्धः। कलत्रवांश्चास्मि संवृत्तः। आः, कष्टम्। अथवा--

द्वयमिदमतीव लोके प्रियं नराणां सुहृच्च वनिता च । सम्प्रति तु सुन्दरीणां शतादपि सुहृद्विशिष्टतमः ॥ २५ ॥


विश्वासः, तेन त्रस्तः = भीतः, तेन, घोषः = आभीरपल्ली, तस्मात् । अप्रमत्तैः= सावधानैः, स्थानेषु=पदेषु कर्त्तव्येषु वा ।

अर्थ-- शर्विलक -( सुनकर ) क्या राजा पालक ने मेरे प्रिय मित्र आर्यक को जेल में बन्द कर दिया हैं ? इधर मैं स्त्रीवाला हो गया हूँ । ओह ! कष्ट है ।

**अन्वयः--**लोके, सुहृत्, वनिता, च, इदम्, द्वयम्, नराणाम्, अतीव, प्रियम्, तु, सम्प्रति, सुन्दरीणाम्, शतात्, अपि, सुहृत्, विशिष्टतमः, ( अस्ति ) ॥ २५ ॥

**शब्दार्थ --**लोके = संसार में, सुहृत् = मित्र, च = और, वनिता = स्त्री, इदम् = यें, द्वयम् = दोनों, नराणाम् = लोगों की, अतीव = बहुत अधिक, प्रियम् = प्रिय ( होती हैं ); तु = किन्तु, सम्प्रति = इस समय, सुन्दरीणाम् = सुन्दर स्त्रियों के, शतात् = सौ से, अपि = भी अर्थात् सैकड़ों सुन्दर स्त्रियों से भी, सुहृत् = मित्र, विशिष्टतमः = श्रेष्ठ, सबसे प्रिय, ( अस्ति = है ) ॥ २५ ॥

**अर्थ --**अथवा, इस संसार में मित्र और स्त्री ये दो वस्तुये लोगों को सबसे अधिक प्रिय होती हैं । किन्तु इस समय सैकड़ों सुन्दर स्त्रियों से भी मित्र अधिक प्रिय है अर्थात् मित्र की उपेक्षा नहीं कर सकता हूँ ॥ २५ ॥

**टीका --**सुहृत्कलत्रयोरुभयोरेव प्रियतमत्वेऽपि कलत्रापेक्षया सुहृद एव प्रियतमत्वमधिकमिति प्रतिपादयन्नाह--द्वयमिति । लोके=संसारे, सुहृत्=मित्रम्, वनिता=प्रेयसी स्त्री, च, इदम्=एतद्द्वयम्, अतीव = अत्यधिकम्, प्रियम्=प्रीतिकरम्, भवति; तु = किन्तु, सम्प्रति = इदानीं सकलत्रतावस्थायाम्, सुन्दरीणाम्=स्त्रीणाम्, शतात्=शतसंख्यायाः, अपि, सुहृत्=मित्रम्, विशिष्टतमः=अधिकप्रिय इत्यर्थः । विपत्तिकाले स्त्रियमपेक्ष्यापि मित्रस्य साहाय्यं कार्यमिति भावः । अत्र द्वयोर्मध्ये प्रकर्षकथने तरप्प्रत्ययस्यैवौचित्यम् । अत्र 'आश्रयो' नाम नाट्यालङ्कार इति जीवानन्दः । आर्या वृत्तम् ॥ २५ ॥

**विमर्श --**मित्र और स्त्री में विपत्ति के समय मित्र की सहायता करनी उचित हैं। यहाँ मित्रता का उत्कृष्टत्व माना है । **विशिष्टतमः--**यहाँ तमप् की अपेक्षा तरप् प्रत्यय उचित है, क्योंकि दो में ही एक का प्रकर्ष निर्धारित करना है ॥ २५ ॥

चतुर्थोऽङ्कः

२६६

भवतु, अवतरामि । ( इत्यवरति । )
मदनिका— (सास्रमञ्जलिं बद्ध्वा) एव्वं णेदं । ता परं णेदु मं अज्जउत्तो समीवं गुरुअआणं । (एवं न्विदम् । तत्परं नयतु मामार्यपुत्रः समीपं गुरुजनानाम् ।)
शर्विलकः—साधु, प्रिये ! साधु । अस्मच्चित्तसदृशमभिहितम् । (चेटमुद्दिश्य ) भद्र ! जानीषे रेभिलस्य सार्थवाहस्य उदवसितम् ?
चेटः—अध इं । ( अथ किम् । )
शर्विलकः—तत्र प्रापय प्रियाम् ।
चेटः—जं अज्जो आणवेदि । ( यदार्य याज्ञापयति । )
मदनिका—जधा अज्जउत्तो भणादि अप्पमत्तेन दाव अज्जउत्तेण होदव्वं । ( यथा आर्यपुत्रो भणति, अप्रमत्तेन तावदार्यपुत्रेण भवितव्यम् । ) ( इति निष्क्रान्ता । )
शर्विलकः —अहमिदानीम्—

ज्ञातीन् विटान् स्वभुजविक्रमलब्धवर्णान्
राजापमानकुपितांश्च नरेन्द्रभृत्यान् ।
उत्तेजयामि सुहृदः परिमोक्षणाय
यौगन्धरायण इवोदयनस्य राज्ञः ॥ २६ ॥


**अर्थ—**अच्छा, उतरता हूँ । ( इस प्रकार उतरता है । )
मदनिका—( आँसू भरी आंखों के साथ हाथ जोड़कर ) यह ऐसा ही उचित है। तो आर्यपुत्र मुझे गुरुजनों ( परिवार के बड़े लोगों ) के समीप ले चलें ।
**शर्विलक—**वाह ! प्रिये वाह ! मेरे मन के अनुसार ही तुमने कहा है । ( चेट को लक्षित करके ) श्रीमन् ! सार्थवाह ( श्रेष्ठ व्यापारी ) रेभिल का आवास ( घर ) जानते हो ?
**चेट—**और क्या ?
**शर्विलक—**तो प्रिया ( मदनिका ) को वहाँ पहुँचा दो ।
**चेट —**आपकी जो आज्ञा ।
**मदनिका—**जैसा आप कहते हैं, आर्यपुत्र आप को सावधान रहना चाहिये । ( इस प्रकार निकल जाती है । )
**अन्वयः—**उदयनस्य, राज्ञः, यौगन्धरायणः, इव, सुहृदः, परिमोक्षणाय, ( अहम् ), ज्ञातीन्, विटान्, स्वभुजविक्रमलब्धवर्णान्, राजापमानकुपितान्, नरेन्द्र-भृत्यान्, च, उत्तेजयामि ॥ २६ ॥

चतुर्थोऽङ्कः २६६

भवतु, अवतरामि । ( इत्यवतरति । )
मदनिका—(सास्रमञ्जलिं बद्ध्वा) एवं णेदं । ता परं णेदु मं अज्जउत्तो समीवं गुरुअआणं । ( एवं न्विदम् । तत्परं नयतु मामार्यपुत्रः समीपं गुरुजनानाम् ।)
**शर्विलकः—**साधु, प्रिये ! साधु । अस्मच्चित्तसदृशमभिहितम् । (चेटमुद्दिश्य ) भद्र ! जानीषे रेभिलस्य सार्थवाहस्य उदवसितम् ?
**चेटः—**अध इं । ( अथ किम् । )
**शर्विलकः—**तत्र प्रापय प्रियाम् ।
**चेटः—**जं अज्जो आणवेदि । ( यदार्य याज्ञापयति । )
**मदनिका—**जधा अज्जउत्तो भणादि अप्पमत्तेण दाव अज्जउत्तेण होदव्वं । ( यथा आर्यपुत्रो भणति, अप्रमत्तेन तावदार्यपुत्रेण भवितव्यम् । ) ( इति निष्क्रान्ता । )
शर्विलकः —अहमिदानीम्—

ज्ञातीन् विटान् स्वभुजविक्रमलब्धवर्णान्
राजापमानकुपितांश्च नरेन्द्रभृत्यान् ।
उत्तेजयामि सुहृदः परिमोक्षणाय
यौगन्धरायण इवोदयनस्य राज्ञः ॥ २६ ॥


**अर्थ—**अच्छा, उतरता हूँ । ( इस प्रकार उतरता है । )
मदनिका—( आँसू भरी आँखों के साथ हाथ जोड़कर ) यह ऐसा ही उचित है । तो आर्यपुत्र मुझे गुरुजनों ( परिवार के बड़े लोगों ) के समीप ले चलें ।
**शर्विलक—**वाह ! प्रिये वाह ! मेरे मन के अनुसार ही तुमने कहा है । ( चेट को लक्षित करके ) श्रीमन् ! सार्थवाह ( श्रेष्ठ व्यापारी ) रेभिल का आवास ( घर ) जानते हो ?
**चेट—**और क्या ?
**शर्विलक —**तो प्रिया ( मदनिका ) को वहाँ पहुँचा दो ।
**चेट —**आपकी जो आज्ञा ।
**मदनिका—**जैसा आप कहते हैं, आर्यपुत्र आप को सावधान रहना चाहिये । ( इस प्रकार निकल जाती है । )
**अन्वयः—**उदयनस्य, राज्ञः, यौगन्धरायणः, इव, सुहृदः, परिमोक्षणाय, ( अहम् ), ज्ञातीन्, विटान्, स्वभुजविक्रमलब्धवर्णान्, राजापमानकुपितान्, नरेन्द्र-भृत्यान्, च, उत्तेजयामि ॥ २६ ॥

१७०मृच्छकटिकम्

शब्दार्थ —उदयनस्य=उदयन=वत्सराज, राज्ञः=राजा के ( छुड़ाने के लिये ), योगन्धरायण=यौगन्धरायण ( नामक महामात्य ) के, इव=समान, सुहृदः=मित्र आर्यक की, परिक्षोक्षणाय=मुक्ति के लिये ( अहम्=मैं शर्विलक ), ज्ञातीन्=कुल के बन्धु बान्धवों, विटान्=विटों, धूतों को, स्वभुजविक्रमलब्धवर्णान्=अपनी बाहुओं के पराक्रम से यश प्राप्त करने वालों को, च=और, राजापमानकुपितान्=राजा द्वारा किये गये अपमान से क्रुद्ध, नरेन्द्रभृत्यान्=राजा के कर्मचारियों को, उत्तेजयामि=उत्तेजित करता हूँ, राजा के विरुद्ध तैयार करता हूँ, उकसाता हूँ ।। २६ ।।

अर्थशर्विलक —मैं इस समय --

उदयन ( वत्सराज ) नामक राजा की ( मुक्ति के लिये ) यौगन्धरायण ( उनके महामात्य ) के समान ( मैं शर्विलक ) मित्र आर्यक को छुड़ाने के लिये ( राजा पालक के ) बन्धुओं, अपनी भुजाओं के पराक्रम से यश प्राप्त करने वालों, और राजा द्वारा किये गये अपमान से क्रुद्ध कर्मचारियों को ( राजा के विरुद्ध ) उत्तेजित करता हूँ, उकसाता हूँ ।। २६ ।।

टीका—सुहृद्बन्धनमाकर्ण्य शर्विलकस्तन्मोक्षोपायं निर्धारयन्नाह--ज्ञातीनिति । उदयनस्य=उदयनेति नाम्ना प्रसिद्धस्य, राज्ञः=नृपस्य, वत्सराजस्येत्यर्थः, (मोक्षणाय) योगन्धरायणः=तन्नाम्ना प्रसिद्धः प्रधानामात्यः, इव, सुहृदः=मित्रस्य, आर्यकस्येत्यर्थः, परिक्षोक्षणाय = कारागारात् मोचनार्थम्, ज्ञातीन् = बान्धवान्, विटान्=धूर्तान्, स्वभुजविक्रमलब्धवर्णान्=निजबाहूनां पराक्रमेण लब्धः=प्राप्तः, वर्णः=यशः यैस्तान् 'वर्णो द्विजातिशुक्लादियशोगुणकथासु चे'त्यमरः; अथवा स्वभुजविक्रमेण=स्वबाहु-विक्रमप्रकाशेन, लब्धवर्णान्=विचक्षणान् 'लब्धवर्णो विचक्षणः' इत्यमरः, राजाप-मानकुपितान्=राज्ञः पालकस्य अवमानेन क्रुद्धान्, कर्तरि षष्ठी, पालककृतावज्ञया क्रोधयुतान्, नरेन्द्रभृत्यान्=राजपुरुषान्, च, उत्तेजयामि=प्रोत्साहयामि, राज्ञः पाल-कस्य विनाशाय प्रेरयामीति भावः । अत्रोपमालङ्कारः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥२६॥

विमर्श—पुराणों में यह कथा है कि वत्सराज उदयन को उज्जयिनी के राजा चन्द्रसेन ने कारागार में बन्द कर दिया था । तब उदयन के महामात्य यौगन्धरायण ने अपने बुद्धिकौशल से प्रजा में विद्रोह उत्पन्न कराकर अपने राजा उदयन को मुक्त कराया था । शर्विलक भी अपने मित्र और भावी राजा पालक की मुक्ति इसी प्रकार कराना चाहता है । 'सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धु —स्वस्वजनाः स्मृताः' अमरकोश ।' 'वर्णो द्विजातिशुक्लादियशोगुणकथासु च' मेदिनीकोश । उत्तेजयामि-उत्पूर्वक√तिज निशाने' चौरादिक धातु ॥ २६ ॥

चतुर्थोऽङ्कः २७१

अपि च—

प्रियसूहृदमकारणे गृहीतं रिपुभिरसाधुभिराहितात्मशङ्कैः । सरभसमभिपत्य मोचयामि स्थितमिव राहुमुखे शशाङ्कविम्बम् ॥ २७ ॥

( इति निष्क्रान्तः । ) ( प्रविश्य )

चेटी—अज्जए ! दिट्ठिआ वड्ढसि । अज्जचारुदत्तस्स सकासादो बम्हणो आदो । (आर्ये ! दिष्ट्या वर्द्धसे । आर्यचारुत्तस्य सकाशात् ब्राह्मण आगतः । )

वसन्तसेना—अहो ! रमणीअदा अज्ज दिवसस्स । ता हज्जे ! सादरं


अन्वयः—अकारणे, आहितात्मशङ्कैः, असाधुभिः, रिपुभिः गृहीतम्, राहुमुखे, स्थितम्, शशाङ्कविम्बम्, इव, प्रियसूहृदम्, सरभसम्, अभिपत्य, मोचयामि ।।२७।।

शब्दार्थ—अकारणे=कोई कारण न रहने पर भी, आहितात्मशङ्कः=अपने में भय बना लेने वाले, असाधुभिः=दुष्ट, रिपुभिः=शत्रुओं के द्वारा, गृहीतम्=कारागार में बन्द किये गये, राहुमुखे=राहुग्रह के मुख में; स्थितम्=विद्यमान, शशाङ्क-विम्बम्=चन्द्रमण्डल, इव=के समान, प्रियसूहृदम्=प्रियमित्र आर्यक को, सरभसम्=वेगपूर्वक, अभिपत्य=आक्रमण करके, शत्रुओं पर चढ़ कर, मोचयामि=कारागार से बाहर निकालता हूँ ।। २७ ।।

अर्थ—और भी,

कोई कारण न रहने पर भी अपने में भय मानने वाले दुष्ट शत्रुओं द्वारा बन्धन में डाले गये, राहु के मुख में वर्तमान चन्द्रमा के समान, अपने प्रिय मित्र को वेगपूर्वक आक्रमण करके छुड़ाता हूँ ।। २७ ।।

( यह कह कर निकल जाता है ! )

टीका—अकारणे=कारणाभावे सत्यपि, आहितात्मशङ्कैः=आहिता=स्थापिता, आत्मनि=स्वस्मिन्, शङ्का=भयम्, यैस्तैः, अकारणस्वभययुक्तैः, असाधुभिः=दुष्टैः, रिपुभिः=शत्रुभिः, गृहीतम्=कारागारे निगृहीतम्, राहुमुखे=राहुनामकस्य राक्षसस्य आनने, स्थितम्=वर्तमानम्, निगीर्णम् इत्यर्थः, शशाङ्कबिम्बम्=चन्द्रमण्डलम्, इव, प्रियसूहृदम्=परममित्रमार्यकम्, सरभसम्=सवेगं यथा स्यात् तथा, अभिपत्य=आक्रम्य, मोचयामि=मुक्तबन्धनं करोमि । अत्रोपमालङ्कारः । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ।२७।

( प्रवेश करके )

अर्थचेटी—आर्ये ! आपका सौभाग्य है । आर्य चारुदत्त के पास से ब्राह्मण आया है ।

वसन्तसेना—अहा, आज का दिन कितना अच्छा है । अतः हे सखि ।

२७१ | मृच्छकटिकम्

बन्धुलेण समं पवेसेहि णं । ( अहो ! रमणीयता अद्य दिवसस्य । तत् हञ्जे ! सादरं बन्धुलेन समं प्रवेशय एनम् । )

चेटी—जं अज्जआ आणवेदि ; (इति निष्क्रान्ता ।) (यदार्या आज्ञापयति ।)

( विदूषको बन्धुलेन सह प्रविशति ।)

विदूषकः—होही भोः ! तवच्चरणकिलेसविणिज्जिदेण रक्खसराओ रावणो पुष्फकेण विमाणेण गच्छदि; अहं उण वम्हणो अकिदतवच्चरण-किलेसो वि णरनारीजणेण गच्छामि । ( आश्चर्यं भोः ! तपश्चरणक्लेशविनि-र्जितेन राक्षसराजो रावणः पुष्पकेण विमानेन गच्छति; अहं पुनर्ब्राह्मणोऽकृततप-श्चरणक्लेशोऽपि नरनारीजनेन गच्छामि । )

चेटी—पेक्खदु अज्जो अम्हकेरकं गेहदुआरं । ( प्रेक्षतामार्यः अस्मदीयं गेहद्वारम् । )

विदूषकः—( अवलोक्य सविस्मयम् ) अम्मो ! सलिल-सित्त-मज्जिद-किदहरिदोवलेवणस्स, विविह-सुअन्धिकुसुमोवहार-चित्तालहिद-भूमि-भाअस्स, गअणतलालोअण-कोदूहल-दूरुणामिदसीसस्स, दोलाअमाणाव-लम्बिदेरावण-हत्थब्भमाइद-मल्लिआदामजुणालङ्किदस्स, समुच्छिद-


बन्धुल के साथ आदरसहित उसे यहाँ लाओ ।

चेटी—आपकी जैसी आज्ञा । ( इस प्रकार निकल जाती है । )

( बन्धुल के साथ विदूषक प्रवेश करता है । )

शब्दार्थ—तपश्चरणक्लेशविनिर्जितेन=तपस्या के कष्टों से प्राप्त होने वाले, पुष्पकेण=कुबेर के पुष्पकनामक विमान से, अकृततपश्चरणक्लेशः=तपस्या करने के कष्ट को न भोगने वाला । नरनारीजनेन = सामान्यजनों की नारीजनों=वेश्याजनों के साथ ।

टीका—तपश्चरणस्य=तपोऽनुष्ठानस्य, यः क्लेशः=कष्टम् तेन विनिर्जितेन=प्राप्तेन, पुष्पकेण=कुबेरसम्बन्धिना, विमानेन=व्योमयामेन, राक्षसराजः=राक्षसाधि-पतिः, अहम् = विदूषकः, अकृततपश्चरणक्लेशः = तपश्चरणस्य क्लेशः, न कृतः तपश्चरणक्लेशः येन स तादृशः । नरनारीजनेन=नाराणाम्=सामान्यजनानाम्, नारी-जनेन=वेश्याजनेन सह, गच्छामि । यथा रावणः पुष्पकविमानेन सुखमनुभवति स्म तथैवाहं नरनारीजेनानुभवामि ।

अर्थविदूषक—अहो ! आश्चर्य है । राक्षसों का राजा रावण तपस्या के क्लेश से प्राप्त पुष्पक विमान से यात्रा करता था । किन्तु मैं ब्राह्मण तपस्या का कष्ट उठाये बिना ही वेश्याजनों के साथ ( सुखपूर्वक ) जा रहा हूँ ।

चेटी—आर्य, हमारे घर का दरवाजा देखिये ।

चतुर्थोऽङ्कः २७३

दन्ति-दन्ततोरणावभासिदस्स, महारअणोवराओवसोहिणा पवणबलन्दोलणा-ललन्तचञ्चलगृहत्थेण, 'इदो एहि' त्ति वाहरन्तेण विअ मं सोहग्गपड़ा-आणिवहेणोवसोहिदस्स, तोरणधरणत्थम्भवेदिआ-णिक्खित्त-समुल्लसन्त-हरिदचूदपल्लवललामफटिअ-मङ्गल-कलसाहिरामोभयपासस्स, महासुरवक्खत्थलदुब्भेज्जवज्जणिरन्तरपडिवद्धकण अकवाड़स्स, दुग्गदजणमणोरहाआसकरस्स, वसन्तसेणा-भवण-दुआरस्स सस्सिरीअदा । जं सच्चं मज्झत्थस्स वि जणस्स वलादिट्ठिं आआरेदि । ( अहो ! सलिल-सिक्त-मार्जित-कृत-हरितोपलेपनस्य, विविध-सुगन्धिकुसुमोपहार-चित्रलिखितभूमि-

शब्दार्थ—सलिलसिक्त-मार्जित-कृत-हरितोपलेपनस्य = पानी से सींचकर = छिड़क कर, झाड़ू से साफ कर गोबर से लीपे गये, विविध-सुगन्धि-कुसुमोपहार-चित्रलिखित-भूमिभागस्य = विभिन्न प्रकार के सुगन्धित फूलों की रचनाओं से चित्रयुक्त भूमिभागवाले, गगनतलावलोकन-कौतूहल-दूरोन्नमितशीर्षस्य = आकाश को देखने की उत्सुकता से बहुत ऊँचाई तक शिर को उठाने वाले, दोलायमानाव लम्बितैरावण-हस्तभ्रमायित-मल्लिकादाम-गुणालङ्कृतस्य = हिलने वाली, लटकने वाली, ऐरावत हाथी सूँड़ के भ्रम को पैदा करने वाली मल्लिका के फूल की मालाओं से सजे हुए, समुच्छ्रित-दन्ति-दन्त-तोरणावभासितस्य = बहुत ऊँचे, हाथी दाँत के तोरण से सुशोभित, महारत्नोपरागशोभिना = बड़े बड़े रत्नों के उपराग = रंग से शोभायुक्त, पवनबलान्दोलनाललच्चञ्चलाग्रहस्तेन = हवा के झोंको से हिलने से कम्पमान एवं चञ्चल अग्रभागरूपी हाथ से, इतः = इधर, एहि = आइये, इति = इस प्रकार, माम् = मुझको, व्याहरता = बुलाते हुये, इव = से, सौभाग्यपताकानिवहेन = मङ्गलसूचक पताकाओं के समूह से, उपशोभितस्य = सुशोभित, तोरण-धरण-स्तम्भवेदिका-निक्षिप्तसमुल्लसद्धरित-चूतपल्लव-ललाम-स्फटिकमङ्गल-कलसाभिरामोभयपार्श्वस्य = बाहरी दरवाजों को धारण करने के लिये बनाये खम्भों की चौकियों पर रखे गये, सुन्दर हरे आम के पत्तों से शोभायमान, स्फटिकमणियोँ के मङ्गल कलसों से शोभित दोनों भाग वाले, महासुर-वक्षःस्थल-दुर्भैद्य-वज्र-निरन्तर-प्रतिवद्ध-कनक-कपाटस्य = महान् असुर = हिरण्यकशिपु की छाती के समान दुर्भेद्य = फाड़ने में कठिन तथा वज्र = हीरा की कीलों से जटित सोने के किवाड़ों वाले, दुर्गंतजन-मनोरथायासकरस्य = निर्धन लोगों की अभिलाषा का परिश्रम कराने वाले, वसन्तसेना-द्वारस्य = वसन्तसेना के दरवाजे की, सश्रीकता = सुन्दरता = सम्पन्नता । मध्यस्थस्य = उदासीन की, आकारयति = खींच लेता है !

अर्थविदूषक—( देखकर आश्चर्यचकित होकर ) अहो ! जहाँ पानी छिड़क कर, झाडू लगा कर गोबर से लीपा गया है; जहाँ का भूमिभाग विभिन्न

१८ मृ०

२७४मृच्छकटिकम्

भागस्य, गगनतलावलोकन-कौतूहलदूरोन्नामितशीर्षस्य, दोलायमानाव लम्बितै रावण-हस्त-भ्रमयित-मल्लिकादामगुणालङ्कृतस्य, समुच्छ्रित-दन्तिदन्ततोरणावभासितस्य, महारत्नोपरागशोभिना पवनबलान्दोलना-ललच्चञ्चलाग्रहस्तेन 'इत एहि' इति व्याहरतेव मां सौभाग्यपताकानिवहेनोपशोभितस्य, तोरणधरणस्तम्भवेदिका-निक्षिप्तसमुल्लसद्धरित- — चूतपल्लवलालामस्फटिकमङ्गलकलसाभिरामोभयपार्श्वस्य, महासुर-वक्षः-स्थल-दुर्भेद्य-वज्र-निरन्तरप्रतिबद्ध-कनक-कपाटस्य दुर्गतजन-मनोरथायासकरस्य, वसन्तसेनाभवनद्वारस्य सश्रीकता । यत् सत्यं मध्यस्थस्यापि जनस्य बलाद्दृष्टिमाकारयति । )

प्रकार के पुष्पों के चढ़ाने से चित्र में चित्रित सा लग रहा है; आकाश की सुन्दरता देखने की उत्सुकता के कारण जिसने अपने शिर ( ऊपरी भाग ) को बहुत ऊँचा उठा रखा है, जो हिलती हुई एवं लटकती हुई तथा ऐरावत हाथी की सूँड़ के भ्रम को उत्पन्न कराने वाली 'मल्लिका=जूही' के फूलों की माला से शोभित है; जो हाथी के दाँतो से बने हुये, बहुत ऊँचे तोरणों से शोभायमान है; मूल्यवान् विशाल रत्नों के सम्पर्क से अच्छे लगने वाले, हवा के झोंकों से हिलने के कारण कांपते हुये एवं चञ्चल अग्रभागरूपी हाथ से, 'इधर आइये' इस प्रकार मुझें पुकारते हुये से, मंगलसूचक पताका-समुदाय से जो शोभित हो रहा है; तोरण ( बाहरी दरवाजा ) को धारण करने के लिये बनाये गये खम्भों की चौकियों पर रक्खे हुये, लहलहाते हरे आम के पत्तों से सुन्दर, स्फटिकमणि से बने हुये मंगल-कलसों से जिसकी दोनों बगलें ( ओर ) आकर्षक लग रहीं हैं, 'हिरण्यकशिपु' की छाती के समान दुर्भेदनीय तथा हीरे की बनी हुई कीलों से जड़े हुये सोने के किवाड़ जिसमें लगे हुये हैं, निर्धन लोगों के मनोरथों को पीडित करने वाले, अहो ! वसन्तसेना के भवन के दरवाजे की सुन्दरता ( दर्शनीय ) है । यह सच में निस्पृह लोगों की भी दृष्टि को बलपूर्वक अपनी ओर खींच लेता है ।

टीका—**पूर्वम्=**प्रथमम्, **सलिलेन=**जलेन, **सिक्तम्=**आर्द्रकृतम्, ततः मार्जितम्= मार्जन्या **स्वच्छीकृतम्, शोधितम्, ततः कृतम्=**विहितम्, **हरितेन=**गोमयादिना द्रव्येण **उपलेपनम्=**प्रलेपनं यत्र तादृशस्य ( षष्ठ्यन्तानि सर्वाणि पदानि वसन्तसेना-भवनद्वारस्य विशेषणानीति बोध्यम् । ), **विविधानाम्=**विभिन्नानाम् सुगन्धीनाम्= गन्धयुक्तानाम्, **कुसुमानाम्=**पुष्पाणाम् **उपहारैः=**रचनाविशेषैः, चित्रलिखित इव= आलेख्यप्रदर्शित इव **भूमिभागः=**भूस्थलं यस्मिन् तस्य तादृशस्य, गगनतलस्य= आकाशस्य, **अवलोकनाय=**विलोकनाय, **यत् कौतूहलम्=**औत्सुक्यम्, तेन दूरम्= दूरपर्यन्तम्, **उपरिभागे इत्यर्थः, उन्नामितम्=**उत्थापितम्, **शीर्षम्=**शिरः, येन तस्य, दोलायमानः = वायुसम्पर्केण कम्पमानः, तथा अवलम्बितः = अधोलम्बितः, तथा

चतुर्थोऽङ्कः २७५

चेटी-- एदु एदु अज्जो । इमं पढमं पओट्ठं पविसदु अज्जो । ( एतु एतु आर्यः । इमं प्रथमं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः । )

विदूषकः-- ( प्रविश्यावलोक्य च ) ही ही भोः ! इध वि पढ़मे पओट्ठे ससिगङ्क-मुणालसच्छाओ, विणिहिद-चूर्ण-मुट्ठिपाण्डुराओ विविह-रअण-पड़िवद्धकञ्चण-सोवाण सोहिदाओ, पासादपन्तिओ, ओलम्बिदमुत्तादामेहिं फटिअवादाअणमुहचन्देहिं णिज्झाअन्ती विअ उज्जयिणीं । सोत्तिओ विअ


ऐरावणस्य = सुरगजस्य, हस्तः = शुण्डादण्डः, तस्य भ्रमः यस्मिन् स, तद्वदाचरितः, ऐरावतशुण्डभ्रमजनक इति यावत्, यो मल्लिकादामगुणः = मल्लिकापुष्पमालागुणः, तेन अलङ्कृतस्य = विभूषितस्य, समुच्छ्रितेन = समुन्नतेन, दन्तिदन्ततोरणेन = गजदन्तविनिर्मितबहिर्द्वारेण अवभासितस्य = शोभायमानस्य । महारत्नानाम् = विशालमण्यादीनाम् उपरागेण = सम्पर्कण, शोभिना = सोभावता, इमानि तृतीयान्तपदानि सौभाग्यपताकानिवहस्य विशेषणानि बोध्यानि । पवनबलेन = वायुप्रघातेन, या आन्दोलना = इतस्ततश्चलनम्, तया ललन् = प्रकम्पमानः, अत एव, चञ्चलः = अस्थिरः अग्रहस्तः = कराग्रं यस्य तेन, इत एहि = अत्र आगच्छ, इति, व्याहरता = कथयता, इव, सौभाग्यपताकानाम् = मंगलार्थसज्जितपताकानाम्, निवहेन = समूहेन, उपशोभितस्य = शोभमानस्य, तोरणानाम्, धरणाय = अवलम्बनाय ये स्तम्भाः-तेषां वेदिकाः = मूलभागे मृदादिनिर्मिताः भूभागाः, तासु निक्षिप्तैः = स्थापितैः, समुल्लसद्भिः हरितवर्णैः चूतपल्लवैः = आम्रपल्लवैः ललामानाम = सुन्दराणाम्, स्फटिकानाम् = स्फटिकमणीनाम्, निर्मितैः मङ्गलकलसैः = जलपूर्णघटैः, अभिरामम् = शोभमानम्, उभयपार्श्वम् = उभयप्रान्तभागः यस्य तस्य, महासुरस्य = हिरण्यकशिप्वादेः वक्षःस्थलवत् दुर्भेद्यानि = विदारयितुमशक्यानि, वज्रैः = हीरकैः, तन्निर्मितकीलकादिभिरित्यर्थः, निरन्तरम् = घनरूपम् प्रतिबद्धानि = जटितानि, कनककपाटानि = स्वर्णमय-कपाटानि यत्र तस्य, दुर्गतानाम् = निर्धनानाम्, ये मनोरथाः = अभिलाषाः 'मम समीपेऽपि एतादृशं स्यादित्याङक्षाः' तेषाम्, आयासकरस्य = परिश्रमजनकस्य, वसन्तसेनाभवनद्वारस्य = वसन्तसेनायाः भवनस्य प्रमुखद्वारस्य, सश्रीकता = सौन्दर्यम् । मध्यस्थस्यापि = विषयोपभोगादुदासीनस्यापि, बलात् = हठात्, आकारयति = आकर्षतीति भावः ।

विमर्श-- इस गद्यांश में 'अहो' के बाद 'वसन्तसेनाभवनद्वारस्य सश्रीकता' यह मिलकर मुख्यवाक्य बनता है । षष्ठ्यन्त सभी पद इसी के विशेषण हैं । तृतीयान्त पद 'निवहेन' के विशेषण हैं ।

अर्थ--चेटी-- आइये, आर्य ! आइये, पहले प्रकोष्ठ ( भवनखण्ड ) में आर्य प्रवेश करिये ।

२७६ मृच्छकटिकम्

सुहोबविट्टो णिद्दाअदि दोवारिओ । सदहिणा कलमोदणेण पलोहिदा ण भक्खन्ति वाअसा वलिं सुधासवण्णदाए । आदिसदु भोदी । ( आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि प्रथमे प्रकोष्ठे शशि-शङ्ख-मृणालसच्छायाः, विनिहितचूर्णमुष्टि-पाण्डुराः विविध-रत्न-प्रतिबद्ध-काञ्चन-सोपान-शोभिताः, प्रासादपङ्क्तयः, अवलम्बितमुक्तादामभिः स्फटिकवातायनमुखचन्द्रैर्निध्यायन्तीव उज्जयिनीम् । श्रोत्रिय इव सुखोपविष्टो निद्राति दौवारिकः । सदध्ना कलमौदनेन प्रलोभिता न भक्षयन्ति वायसा बलिं सुधासवर्णतया । आदिशतु भवती )


**शब्दार्थ—**शशिशंखमृणाल-सच्छाया = चन्द्रमा, शंख एवं मृणाल के समान कान्तिवाली, विनिहितचूर्णमुष्टिपाण्डुरा = मुट्ठी भर आटा रखने से सफेद, विविध-रत्न-प्रतिबद्ध-कांचन-सोपान-शोभिताः = अनेक प्रकार के रत्नों से जड़ी हुयी सोने की सीढ़ियों से सुशोभित, प्रासादपङ्क्तयः = महलों की पङ्क्तियाँ ( कतारें ), अवलम्बितमुक्तादामभिः = लटकती हुई मोतियों की मालाओं से युक्त, स्फटिक-वातायन-मुखचन्द्रैः = स्फटिक मणि से बने हुये झरोखे रूपी मुखचन्द्रों से, उज्जयिनीम् = उज्जायिनी नगरी को, निध्यायन्ति इव = एकाग्रचित्त से मानों देख रहीं हैं । श्रोत्रियः = वेदपाठी, निद्राति = औंघ रहा है, सदध्ना = दही के साथ, कलमौदनेन = 'कलम' नामक चावलों के भात से, प्रलोभिताः = आकृष्ट किये गये, वायसाः = कौवे, सुधा-सवर्णतया = चूने के समान होने के कारण, बलिम् = दहीमिश्रित बलि के अन्न को, न भक्षयन्ति = नहीं खाते हैं ।

अर्थ-विदूषक—(प्रवेश करके देख कर) अरे आश्चर्य है ! इधर पहले प्रकोष्ठ में भी चन्द्रमा, शंख और कमलनाल के समान कान्तिवाली, समान मात्रा में रखे गये ( चूना अथवा अन्न के ) चूर्ण की मुट्ठियों से धवल वर्णवाली, अनेक प्रकार के रत्नों से जड़ी गयीं सोने की सीढ़ियों से युक्त, विशाल भवनों की श्रेणियां, लटकनेवाली मुक्तामालाओं से युक्त, स्फटिक मणि के बने झरोखे रूपी मुखचन्द्रों से मानों उज्जयिनी नगरी को ध्यान से देख रहीं हैं । आनन्दपूर्वक बैठा हुआ द्वारपाल श्रोत्रिय ( वेदादिपाठकर्ता ) के समान ऊँघ सा रहा है, सो रहा है । दही में सने हुये कलम ( उत्कृष्ट ) चावल के भात से ललचाये गये भी कौवे बलि ( बलिहेतु प्रस्तुत ) को चूने के समान सफेद होने के कारण नहीं खा रहे हैं । ( दही की सफेदी भात में कौवों को चूना मिला होने का भ्रम हो रहा है । अतः वे नहीं खा रहे हैं । ) श्रीमती ! आप आदेश करें ।

टीका— शशि-शङ्खमृणाल-सच्छायाः—चन्द्रस्य, कम्बोः, विसस्य च सच्छायाः = समाना कान्तिर्यासां ताः, विनिहितैः = स्थापितैः, तुल्यरूपेण प्रकीर्णैः, चूर्णस्य = सुधाचूर्णस्य, अन्नादीनां श्वेतचूर्णस्य, मुष्टिभिः = परिमाणविशेषैः, पाण्डुराः = शुभ्रवर्णाः

चतुर्थोऽङ्कः २७७

चेटी—एदु एदु अज्जो इमं दुदियं पओट्ठं पविसदु अज्जो। (एतु एतु आर्यः। इमं द्वितीयं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः।)

विदूषकः—(प्रविश्यावलोक्य च) ही ही भोः ! इध वि दुदिए पओट्ठे पज्जन्तोवणीद-जवस-वुस-कवलसुपुट्टा-तेलव्वब्भङ्गिदविसाणा बद्धा पवहण-बइल्ला। अअं अण्णदरो अवमाणिदो विअ कुलीणो दोहं णीससदि सेरिहो। इदो अ अवणीदजुज्झस्स मल्लस्स विअ मद्दीयदि गीवा मेसस्स। इदो इदो अवराणं अस्साणं केसकप्पणा करीअदि। अअं अवसो पाडच्चरो विअ दिढबद्धो मन्दुराए साहामिओ। (अन्यतोऽवलोक्य च) इदो अ कूरच्चुअ-तेल्लमिस्सं पिण्डं हत्थी पडिच्छवीअदि मेत्थपुरिसेहिं। आदिसदु भोदो। (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि द्वितीये प्रकोष्ठे पर्यन्तोपनीत-यवसबुस-कवलसुपुष्टास्तैलाभ्यक्तविषाणा बद्धाः प्रवहणबलीवर्दाः। अयमन्यतरः अवमानित इव दृढबद्धो दीर्घः


विविधैः=विभिन्नरूपैः, रत्नैः=मणिभिः, प्रतिबद्धानि=खचितानि=जटितानि, यानि काञ्चनसोपानानि=स्वर्णमयारोहणसाधनानि, तैः, शोभिताः=अलङ्कृताः, प्रासादानाम्=भव्यानाम् भवनानाम् पङ्क्तयः=श्रेणयः, अवलम्बितानि=अधोलम्बितानि, मुक्तादामानि=मुक्तानिर्मितहाराः येषु तैः, स्फटिकस्य=तन्नामकस्य वातायनानि=गवाक्षाः एव मुखचन्द्राः तैः, निध्यायन्ति इव=आलोकयन्ति इव। श्रोत्रियः=वेदादिनिष्णातम्विप्रः, निद्राति=निद्रामनुभवति। सद्यना=दधिमिश्रितेन, कलमस्य=धान्यविशेषस्य, ओदनेन=भक्तेन, समासे कलमोदनेन इत्येवोचितः पाठः, वृद्धेरपरिहार्यत्वात्, सुधासवर्णतया=सुधातुल्यतया, सुधाभ्रान्त्येति भावः।

विमर्श--प्रायः 'कलमोदनेन' यह पाठ मिलता है। यहाँ कलम + ओदनेन में वृद्धिघटित पाठ शुद्ध है—कलमौदनेन। भ्रान्ति का कारण प्राकृत का पाठ—'कलमोदणेण' प्रतीत होता है।

अर्थचेटी—आइये श्रीमन्, आइये। आर्य ! इस दूसरे प्रकोष्ठ में प्रवेश करिये।

शब्दार्थपर्यन्तोपनीत-यबसवुसकवलसुपुष्टाः=समीप में ही रखी गयी घास एवं भूसे के ग्रासों से (उन्हें खाने से) खूब तगडे, तैलाभ्यक्तविषाणाः=तेल से युक्त=लिप्त सींगों वाले, प्रवहणबलीवर्दा=गाड़ियों के बैल, बद्धाः=बाँधे गये हैं। अन्यतरः=दो में से एक, सैरिफः=भैंसा, अवमानितः=अपमानित, कुलीनः=उच्चकुलोत्पन्न व्यक्ति, दीर्घं निश्वसिति=लम्बी सांसें भर रहा है। अपनीतयुद्धस्य=लड़ाई से अलग किये गये, केशकल्पना=गर्दन के बालों का श्रृङ्गार (काटना), पाटच्चरः=चोर, शाखामृगः=बन्दर, मन्दुरायाम्=घुड़साल में, क्रूरच्युततैलमिश्रम्=भात या अन्य कूरनामक पदार्थ से गिरने वाले तेल से सने हुये, पिण्डम्=अन्नादि को, मात्रपुरुषैः=महावतों द्वारा।

२७८ मृच्छकटिकम्

निश्श्वसिति सैरिभः ! इतश्च अपनीतयुद्धस्य मल्लस्येव मर्द्यते ग्रीवा मेषस्य । इत इतः अपरेषामश्वानां केशकल्पना क्रियते । अयमपरः पाटच्चर इव दृढबद्धो मन्दुरायां शाखामृगः । इतश्च कूर-च्युत-तैलमिश्रं पिण्डं हस्ती प्रतिग्राह्यते मात्रपुरुषैः । आदिशतु भवती ।)

चेटी--एदु एदु अज्जो । इमं तइअं पओट्ठं पविसदु अज्जो । ( एतु एतु आर्य्यः । इमं तृतीयं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्य्यः । )

अर्थ--विदूषक-- ( प्रवेश करके देख कर ) अरे आश्चर्य है ! यहाँ दूसरे प्रकोष्ठ ( भवनखण्ड ) में समीप में रखी गयी घास के तृण एवं भूसा खाने से खूब मोटे तगड़े और तेल लगे सींगों वाले गाड़ी के बैल बन्धे हुये हैं । इधर एक भैंसा अपमानित उच्चकुलोत्पन्न व्यक्ति के समान लम्बी-लम्बी सांसें ले रहा है । इधर लड़कर वापस लौटे हुये पहलवान के समान भेंड़े की गर्दन मली जा रही है । इधर घोड़ों के बाल काटे जा रहे हैं । इधर घुड़साल में चोर के समान बन्दर बाँधा गया है । ( दूसरी ओर देखकर ) इधर महामात्र कूर ( भात ) से टपकने वाले तेल से मिला हुआ पिण्ड हाथी को खिला रहा है । अब आप [ आगे का मार्ग ] बतायें ।

**टीका--पर्यन्तेषु=**प्रान्तसीमसु, उपनीतानि = भक्षणार्थं स्थापितानि यानि यवसानि = घासतृणादीनि बुसानि = धान्यत्वचः, तेषां कवलैः = ग्रासैः सुपुष्टाः= सुस्वस्थाः, स्थूलदेहा इति भावः, तैलेन=स्नेहेन, अभ्यक्तानि=लिप्तानि, विषाणानि= शृङ्गाणि येषा ते प्रवहणस्य = यानविशेषस्य, बलीवर्दाः = वृषभाः, अन्यतरः= द्वयोर्मध्ये एकः, कुलीनः = सत्कुले जातः पक्षे कौ = पृथिव्याम्, लीनः=स्थितः, सैरिभः = महिषः, निःश्वसिति = निःश्वासत्यागेन दुःखं प्रकटयति । अपनीतम्= समाप्तम् युद्धम्=मल्लयुद्धं यस्य तस्य केशकल्पना = केशकर्तनम्, केशसज्जा वा । पाटच्चरः=चोरः, मन्दुरायाम्=अश्वशालायाम्, शाखामृगः=वानरः, कूरात्=‘कूरो-भक्तम्’ इति हलायुधः, भक्तात् इति पृथ्वीधरः, द्रव्यविशेषात् इति जीवानन्दः, च्युतम्=निःसृतम्, यत् तैलम्=स्नेहनम्, तेन मिश्रम्=युक्तम्, पिण्डम्=अन्नपिण्डम्, महामात्रैः=हस्तिपकैः, प्रतिग्राह्यते=भक्षणार्थं प्रदीयते ।

विमर्श--कुलीन--कुले जातः = इस अर्थ में ख = ईन तद्धित प्रत्यय । कु पृथिवी, तस्यां लीनः=उपविष्टः । कूर-इसका अर्थ 'कौर' कर दिया गया है । परन्तु यह भ्रान्तिमूलक है । 'कूरं भक्तम्' इस हलायुध के अनुसार इसका अर्थ भात है । भात से चूते हुये तेल से सना हुआ अन्नपिण्ड हाथी को खिलाया जा रहा है ।

अर्थ-चेटी--आइये आर्य ! आइये । आर्य, इस तीसरे प्रकोष्ठ में प्रवेश करें ।

चतुर्थोऽङ्कः २७६

विदूषकः---(प्रविश्य दृष्ट्वा च) ही ही भो ! इध वि तइए पओट्ठे इमाईं दाव कुलउत्तजणोववेसणणिमित्तं विरचिदाइं आसणाइं । अद्धवाचिदे पासअपीठे चिट्ठइ पोत्थवो । एसो अ मणिसअ-सारिआ-सहिदो पास-अपीठो । इमे अ अवरे मअणसन्धि-विग्गह-चदुरा विविह-वण्णिआ-विलित्त-चित्त-फलअग्गहत्था इदो तदो परिब्भमन्ति गणिआ वुड्ढविडा अ । आदिसदु भोदी । (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि तृतीये प्रकोष्ठे इमानि तावत् कुलपुत्रजनोपवेशननिमित्तं विरचितानि आसनानि । अर्द्धवाचितं पाशकपीठे तिष्ठति पुस्तकम् । एतच्च मणिमय-सारिका-सहितं पाशकपीठम् । इमे च अपरे मदन-सन्धि-विग्रह-चतुरा विविध-वर्णिका-विलिप्त-चित्रफलकाग्रहस्ता इतस्ततः परि-भ्रमन्ति गणिका वृद्धविटाश्च । आदिशतु भवती ।)

चेटी---एदु एदु अज्जो । इमं चउत्थं पओट्ठं पविसदु अज्जो । (एतु एतु आर्य्यः । इमं चतुर्थं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्य्यः ।)


शब्दार्थ---कुलपुत्रजनोपवेशननिमित्तम् = उच्चकुलोत्पन्न व्यक्तियों के बैठने के लिये, अर्द्धवाचितम् = आधी पढ़ी गई, पाशकपीठे = पांसे खेलने की चौकी पर, मणिमय-सारिकासहितम् = मणियों की बनी हुई मैनाओं से व्याप्त, मदनसन्धि-विग्रहचतुराः = कामसम्बन्धी मिलाप और अलगाव कराने में चतुर, विविधवर्णिकाविलिप्तचित्र-फलकाग्रहस्ता = अनेक रंगों से बनी हुई फोटो को हाथों में लिये हुये, परिभ्रमन्ति = घूम रहे हैं ।

अर्थ---विदूषक---(प्रवेश करके और देखकर) अरे आश्चर्य है, यहाँ तीसरे प्रकोष्ठ में भी कुलीन पुत्रों के बैठने के लिये ये आसन लगाये गये हैं । जुआ खेलने की चौकी पर आधी पढ़ी हुई पुस्तक रखी हुई है । और यह चौकी अकृत्रिम (असली) मणियों से बनी हुई मैनाओं (मैना के आकारवाली गोटों) से युक्त है । और ये दूसरे काम-सम्बन्धी सन्धिविग्रह कराने में निपुण वेश्यायें और बूढ़े विट लोग विभिन्न रंगों से रंगे हुये चित्रपटों को हाथों में लिये हुये इधर-उधर घूम रहे हैं । श्रीमती, आगे के मार्ग का निर्देशन कीजिये ।

टीका---कुलपुत्रजनानाम् = उच्चकुलोत्पन्नपुरुषाणाम् उपवेशननिमित्तम् = उपवेशनाय, अर्द्धवाचितम् = अर्धपठितम्, पुस्तकम् = कामशास्त्रीयं पुस्तकम्, मणि-मयसारिकासहितम् = मणिनिर्मित-सारिकाकृतिगुटिकासहितम्, मदनसन्धिविग्रह-चतुराः = कामविषयकमिलन-कलहकार्ये निपुणाः, विविधाभिः = अनेकाभिः, वर्णिकाभिः = रंजनद्रव्यैः, विलिप्तानि = चित्रितानि, चित्रफलकानि = आलेख्यपटाः, अग्रहस्ते = कराग्रे येषां ते, परिभ्रमन्ति = इतस्ततः सञ्चरन्ति ।

अर्थ---चेटी---आइये आर्य ! आइये । इस चौथे प्रकोष्ठ (भवनखण्ड) में प्रवेश करिये ।

२८० मृच्छकटिकम्

विदूषकः--( प्रविश्यावलोक्य च ) हो ही भोः ! इध वि चउट्ठे पओट्ठे जुवदिकर-ताड़िदा जलधरा विअ गम्भीरं णदन्ति मुदङ्गा । हीणपुण्णाओ विअ गअणादो तारआओ णिदड़न्ति कंसतालआ । महुअर-विरुअ-महुरं वज्जदि वंसो । इअं अवरा ईसाप्पणअ-कुविद-कामिणी विअ अङ्कारोविदा कररुह-परामरिसेण सारिज्जदि वीणा । इमाओ अवराओ कुसुम-रस-मत्ताओ विअ महुअरिओ अदिमहुरं पगीदाओ गणिआदारिआओ णच्ची-अन्ति, णट्टअं पढीअन्ति ससिङ्गारओ । ओवग्गिदा गवक्खेसु वादं गेण्हन्ति सलिल-गग्गरीओ । आदिसदु भोदी । ( आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि चतुर्थे प्रकोष्ठे युवति-कर-ताडिता जलधरा इव गम्भीरं नदन्ति मृदङ्गाः । क्षीणपुण्या इव गगनात्तारका निपतन्ति कांस्यतालाः । मधुकर-विरुत-मधुरं वाद्यते वंशः । इयमपरा ईर्ष्या-प्रणयकुपितकामिनीव अङ्कारोपिता कररुहपरामर्शेन सार्यते वीणा ।

शब्दार्थ-—युवतिकरताडिता = युवतियों के हाथों से बजाये गये, जलधरा इव=मेघों के समान, नदन्ति=आवाज कर रहे हैं; क्षीणपुण्याः=जिनके पुण्य समाप्त हो चुके हैं, तारका इव=ताराओं के समान, कांस्यतालाः=करताल, निपतन्ति=एक दूसरे के ऊपर गिर रहे हैं, मधुकर-विरुतमधुरम्=भौंरें की गुंजन के समान मधुर, वंश = बांस की बनी बांसुरी, वाद्यते=बजाई जा रही है। ईर्ष्याप्रणयकुपितकामिनी=दूसरी स्त्री की ईर्ष्या के कारण प्रणय में कुपित नायिका, इव=के समान, अंकारोपिता=गोद में रखी हुई, वीणा, कररुहस्पर्शेन=नाखूनों के स्पर्श से, सार्यते=सहलाई जा रही है, बजाई जा रही है, कुसुमरसमत्ताः=फूलों के रस से मदमाती, मधुकर्यः=भ्रमरियों के समान, प्रगीताः=गातीं हुई, गणिकादारिकाः=वेश्याओं की कन्यायें, नृत्यन्ति=नाँच रही है। सशृङ्गारम् = श्रृंगारसहित, पाठम् = संगीतादि का पाठ, पाठघन्ते=पढ़ाई जा रहीं हैं। गवाक्षेषु=झरोखों में, अपवलिगताः=झुकी रखी हुई, सलिलगर्गर्यः=पानी की गगरियां=झज्झर, वातम्=हवा, गृह्णन्ति=ले रहीं हैं।

अर्थ-विदूषकः- ( प्रवेश करके और देखकर ) अरे ! आश्चर्य है । इधर चौथे प्रकोष्ठ ( भवनखण्ड ) में भी, युवतियों के हाथों से बजाये जाते हुये मृदंग मेघों के समान आवाज कर रहे हैं । पुण्य समाप्त हो जानेवाली ताराओं के समान करताल ( मंजीरे ) एक दूसरे पर गिर रहे हैं । भौंरे के गुंजन के समान मधुर वंशी बज रही है । ( दूसरी स्त्री के साथ सम्पर्क करने से उत्पन्न ) ईर्ष्या के कारण प्रणय में कुपित स्त्री के समान गोद में रखी गयी यह वीणा नाखूनों के स्पर्श से सहलाई ( बजाई ) जा रही है । पुष्पों के रसपान करने से मतवाली भौरियों के समान अत्यन्त मधुर गाती हुईं ये गणिकाकन्यायें इधर उधर घूम रहीं हैं । श्रृङ्गार

चतुर्थोऽङ्कः

२८१

इमा अपराश्च कुसुमरसमत्ता इव मधुकर्यः अतिमधुरं प्रगीता गणिकादारिकाः नृत्यन्ते, नाटयं पाठ्यन्ते सशृङ्गारम् । अपवल्गिता गवाक्षेषु वातं गृह्णन्ति सलिल-गर्गर्यः । आदिशतु भवती ।)

चेटी— एदु एदु अज्जो । इमं पञ्चमं पओट्ठं पविसदु अज्जो । ( एतु एतु आर्यः । इमं पञ्चमं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः । )

विदूषकः-— ( प्रविश्य दृष्ट्वा च ) हीहो भो ! इध वि पञ्चमे पओट्ठे अअं दलिद्द-जण लोहुप्पादनअरो आहरइ उवचिदो हिङ्गु तेलगन्धो । विविहसुरहि-धूमूग्गारेहिं णिच्चं सन्तादिज्जमाणं णीससदि विअ महाणसं दुआरमुहेहिं । अधिअं उसुसावेदि मं सासिज्जमाणं-बहुविह-भक्ख-भोअण-गन्धो । अअं अवरो पडच्चरं विअ पोट्टिं धोअदि रुपिदारओ । बहुविहा-हारविआरं उवसाहेदि सूवआरो । वज्झन्ति मोदआ, पच्चन्ति अपूवआ । ( आत्मगतम् ) अवि दाणिं इह वड्ढिअं भुञ्जसु त्ति पादोदअं लहिस्सं ? ( अन्यतोऽवलोक्य च ) इदो गन्धव्व-सुरगणेहिं विअ विविहालङ्कारसोहि-देहिं गणिआजणेहिं बन्धूलेहिं अ जं सच्चं सम्भोअदि एदं गेहं । भोः ! के


सहित नाटय पढ़ाया जा रहा है। झरोखों पर रखी गयी पानी की सुराहियाँ हवा ले रही हैं। आप ( आगे के मार्ग का ) आदेश दीजिये ।

टीका—-युवतीनाम्=तरुणीनाम्, करैः=हस्तैः, ताडिताः=वादिताः, मृदङ्गाः= मुरजाख्याः, वाद्यविशेषाः, जलधराः इव=मेघा इव, नदन्ति=अव्यक्तं शब्दं कुर्वन्ति । क्षीणां पुण्यं यासां ताः, समाप्तपुण्यफलाः, तारकाः = तारागणा इव, कांस्यतालाः= कांस्यनिर्मितवाद्यविशेषाः, निपतन्ति=परस्परम्, अन्योन्योपरि पतन्ति । मधुकरस्य =भ्रमरस्य, विरुतम्=गुञ्जनम् इव मधुरम्=हृदयहारि, क्रियाविशेषणमेतत् ! ईर्ष्या-प्रणयकुपिता = अन्यस्त्रीसम्पर्कजन्य-प्रणयकोपयुक्ता, अङ्के = क्रोडे, आरोपिता = स्थापिता, कररुहाणाम् = नखानाम्, परामर्शेन=स्पर्शेन, सार्यते=प्रसाद्यते, वाद्यते च, कुसुमानाम्=पुष्पाणाम्, रसैः, मत्ता=क्षीबाः, मधुकर्यः=भ्रमर्यः, इव, प्रगीताः= प्रकृष्टगानयुक्ताः, गणिकानाम् = वेश्यानाम्, दारिकाः = कन्यकाः, सशृङ्गारम्= शृङ्गारपूर्वकम्, पाठ्यन्ते=शिक्षन्ते । गवाक्षेषु=वातायनेषु, अपवल्गिताः=संस्थापिता सलिलगर्गर्यः=जलघटिकाः, गृह्णन्ति=आत्मसात्कुर्वन्ति ।

अर्थ—चेटी—-आइये आर्य ! आइये । इस पांचवें प्रकोष्ठ में आर्य ! प्रवेश करें ।

शब्दार्थ—-दरिद्रजनलोभोत्पादनकरः = निर्धनों के लोभ को पैदा करनेवाला, उपचितः = तीव्र, बढ़ा हुआ, हिङ्गुतैलगन्धः = हींगयुक्त तेल की गन्ध, आहरति= अपनी ओर खींच रही है । सन्ताप्यमानम् = सन्तप्त=आगयुक्त किया जानेवाला, महानसम्=रसोई घर, विविधसुरभिधूमोग्दारैः=विभिन्न प्रकार के सुगन्धित धुँओं को निकालने वाले, द्वारमुखैः=द्वाररूपी मुखों से, निःश्वसिति इव=मानो उच्छ्वास

२८२ मृच्छकटिकम्

तुम्हे बन्धुला णाम ? (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि पञ्चमे प्रकोष्ठे अयं दरिद्र-जन-लोभोत्पादनकरः आहरति उपचितो हिङ्गुतैलन्धः । विविध-सुरभि-धूमो-द्गारैः नित्यं सन्ताप्यमानं निःश्वसितीव महानसं द्वारमुखैः । अधिकमुत्सुकायते मां साध्यमानबहुविध-भक्ष्य-भोजनगन्धः । अयमपरः पटच्चरमिव पेशिं धावति रूपिदारकः । बहुविधाहार-विकारमुपसाधयति सूपकारः । बध्यन्ते मोदकाः, पच्यन्ते च पूपकाः । अपि इदानीमिह वर्द्धितं भुङ्क्ष्व इति पादोदकं लप्स्ये ? इह गन्धर्व्वाप्सरोगणैरिव विविधाsubकारशोभितैः गणिकाजनैः बन्धुलैश्च यत्सत्यं स्वर्गीयते इदं

ले रहा है। **साध्यमानबहुविध-भक्ष्य-भोजन-गन्धः=**पकाये जाते हुये अनेक प्रकार के भक्षणीय भोजनों की गन्ध, **माम्=**मुझ विदूषक को, **उत्सुकायते=**उत्सुक कर रही है। **पटच्चरम् इव=**पुराने वस्त्रखण्ड के समान, **हतपशूदरपेशिम्=**मारे गये पशुओं की अंतड़ियों को, **रूपिदारकः=**कसाई, **धावति=**धो रहा है, स्वच्छ कर रहा है। **सूपकारः=**रसोइया, **बहुविधाहार-विकारम्=**अनेक प्रकार के भोजन, **उपसाधयति=**पका रहा है। **बध्यन्ते=**बाँधे जा रहे हैं। **अपूपकाः=**मालपुआ, **पच्यन्ते=**पकाये जा रहे हैं। **वर्द्धितम्=**उत्कृष्ट, **भुङ्क्ष्व=**खाइये, **इति=**इस लिये, **पादोदकम्=**पैर धोने के लिये पानी, **लप्स्ये=**प्राप्त कर सकूंगा । **गन्धर्वाप्सरोगणैः इव=**गन्धर्वों एवम् अप्सराओं के समुदायों के सामन, **विविधालंकारशोभितैः=**अनेक प्रकार के आभूषणों से शोभित, गणिकाजनैः = गणिका लोगों से, बन्धुलैश्च = बन्धुलों से, **स्वर्गीयते=**स्वर्ग के समान हो रहा है।

अर्थ-विदूषक- (प्रवेश करके और देखकर) अरे आश्चर्य है, आश्चर्य ! यहाँ पाँचवें प्रकोष्ठ (भवनखण्ड) में भी गरीबों को ललचाने वाली तीव्र हींग-मिश्रित तैल की गन्ध [मुझे] अपनी ओर आकृष्ट कर रही है। सदैव आग से जलता हुआ (अग्नियुक्त) रसोई घर अनेक प्रकार की गन्धों से युक्त धुंये को प्रकट करने वाले द्वाररूपी मुखों से मानो उच्छ्वास ले रहा है, [अपना कष्ट व्यक्त कर रहा है।] पकाये जाते हुये अनेक प्रकार के भोज्य पदार्थों की गन्ध मुझे अधिक उत्सुक बना रही है। यह कसाई जीर्ण वस्त्रखण्डों के समान मांस-पेशियाँ (मृत पशु के मांसखण्डों) को धो रहा है। रसोइया अनेक प्रकार के भोजन पका रहा है। लड्डू बाँधे जा रहे हैं, मालपुए पकाये जा रहे हैं। (अपने आप में) 'अब आप (विदूषक) इधर आइये, बढ़िया भोजन करिये [ऐसी प्रार्थना कर किसी से] मैं पैर धोने के लिये जल पा सकूंगा ? (दूसरी ओर देखकर) यहाँ गन्धर्वों एवम् अप्सराओं की भाँति विविध आभूषणों से सुशोभित गणिकाओं और बन्धुलों के कारण यह घर वास्तव में स्वर्ग के समान प्रतीत हो

चतुर्थोऽङ्कः२८३

गेहम् । भोः ! के यूयं बन्धुला नाम ? )
बन्धुलाः—वयं खलु—

परगृहललिताः परान्नपुष्टाः
परपुरुषैर्जनिताः पराङ्गनासु ।
परधननिरता गुणेष्ववाच्या
गजकलभा इव बन्धुला ललामः ॥ २८ ॥


रहा है। अरे ! बन्धुल नामवाले तुम लोग कौन हो ?

**टीका—**दरिद्रजनानाम्=निर्धनलोकानाम्, लोभस्य=लिप्सायाः, उत्पादनकरः=उत्थापकः, उपचितः=वृद्धिं गतः, तीव्रः, हिङ्गुतैल गन्धः=पक्वहिङ्गुमिश्रिततैल गन्धः, आहरति=चित्तमाकर्षति । नित्यम्=प्रतिदिनम्, सन्ताप्यमानम्=पाकादिना सन्तप्तम्, महानसम्=भोजनालयः, विविधानाम्=विभिन्नप्रकाराणाम्, सुरभीणाम्=गन्धयुतानाम्, धूमानाम्, उद्गारैः = उद्गीर्णैः, द्वारमुखैः=द्वाररूपिभिराननैः, निःश्वसिति इव = सन्तापाभिव्यक्तिं करोतीव । साध्यमानानाम्=पच्यमानानाम्, बहुविधानाम्=अनेकप्रकाराणाम्, भक्ष्याणाम्, भोजनानाम्=भक्ष्यातिरिक्तचर्व्यचोष्यादिभोजनानाम्, गन्धः=सौरभः, माम्=विदूषकम्, उत्सुकयते=भोजनायोत्सुकं करोति । रूपिदारकः=रूपिणां पश्वादीनां दारकः=हन्ता, पटच्चरम्=जीर्णवस्त्रखण्डम्, इव, पेशिम् धावति=शोधयति, ‘√धाव गतिशुद्ध्योः’ सूपकारः=पाचकः, बहुविधानाम्=अनेकप्रकाराणाम्, आहाराणाम् = भोज्यपदार्थानाम्, विकारम् = प्रकारम्, साधयति = निष्पादयति । वर्धितम् = सम्पन्नम्, भुङ्क्ष्व = भक्षय' इति=एतदर्थम्, पादोदकम्=पादप्रक्षालनाय जलम्, लप्स्ये=प्राप्स्यामीति काकुः, विविधालांकारशोभितैः=विभिन्नाभूषणभूषितैः, गन्धर्वाणाम्, अप्सरसां च गणैः=समूहैः इव, गणिकाजनैः=वेश्यालोकैः, बन्धुलैश्च=बन्धुलजनैश्च, स्वर्गायते=स्वर्गमिव आचरति ।

**अन्वयः—**परगृहललिताः, परान्नपुष्टाः, परपुरुषैः, पराङ्गनासु, जनिताः, परधननिरताः, गुणेषु, अवाच्याः, ( एते वयम् ) बन्धुलाः, गजकलभाः, इव, ललामः ॥ २८ ॥

**शब्दार्थः—**परगृहललिताः=दूसरों के घरों में पालित होनेवाले, परान्नपुष्टाः=दूसरों के अन्न से परिपुष्ट होनेवाले, परपुरुषैः=दूसरे पुरुषों द्वारा, पराङ्गनासु=दूसरों की स्त्रियों में, जनिताः=पैदा कराये गये, परधननिरताः=दूसरों के धन में अनुरक्त, गुणेषु = अच्छे गुणों में, अवाच्याः=अकथनीय, अर्थात् गुणहीन, ( ये हम ) बन्धुलाः=बन्धुल लोग, गजकलभा इव=हाथी के बच्चों के समान, ललामः=स्वच्छन्द विहार करते हैं ॥ २८ ॥

**अर्थ—बन्धुल—**हम लोग—

२८४मृच्छकटिकम्

विदूषकः-- आदिसदु भोदी । ( आदिशतु भवती । )
चेटी-- एदु एदु अज्जो ! इमं छट्ठं पओट्ठं पविसदु अज्जो । ( एतु एतु आर्यः, इमं षष्ठं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः । )
विदूषकः-- ( प्रविश्यालोक्य च ) ही ही भो ! इध वि छट्ठे पओट्ठे अमुं दाव सुवण्ण-रअणाणं कम्मतोरणाइं णील-रअण-विणिक्खित्ताइं इन्दाउहट्ठार्ण विअ दरिसअन्ति । वेदुरिअ-मोत्तिअपवालपुप्फराअ-इन्द-णील-कक्केतरअ-पउमराअ-मरगअ-पहुदिआइं रअणविसेसाइं अण्णोण्णं विआररेन्ति सिप्पिणो । वज्झन्ति जादरूवेहिं माणिक्काइं, घड़िज्जन्ति सुव-ण्णालङ्कारा। रत्तसुत्तेण गत्थीअन्ति मोत्तिआभरणाई, घसीअन्ति धीरं वेदु-रिआई, छेदोअन्ति सङ्खआ, साणिज्जन्ति पवालआ, सुक्खविअन्ति ओल-विदकुङ्कुमपत्थरा, सालीअदि कत्थूरिआ, विसेसेण घिस्सदि चन्दन-रसो, संजोईअन्ति गन्धजुत्तीओ, दीअदि गणिआ-कामुकाणं सकप्पूरं तम्बोलं, अवलोईअदि सकडक्खअं, पअट्ठदि हासो, पिर्वीअदि अ अणवरअं ससिक्कारं मइरा । इमे चेडा, इम! चेड़िआओ, इमे अवरे अवघोस्दि-पुत्त-दार-वित्ता मणुस्सा आसव-करआ-सहिद-पीद-मदिरेहिं गणिआ-


दूसरों के घरों में पलनेवाले, दूसरों के अन्न से परिपुष्ट होनेवाले, दूसरे पुरुषों द्वारा दूसरों की स्त्रियों में उत्पन्न कराये गये, दूसरों के धन से आनन्द करनेवाले, गुणों से रहित ये हम बन्धुल लोग हाथी के बच्चों के समान स्वच्छन्द विचरण करते हैं ॥ २८ ॥

टीका-- विदूषकेण पृष्टाः के यूयमिति बन्धुलाः स्वस्वरूपं प्रकटयन्त आहुः—परगृहेति । परेषाम् गृहेषु = भवनेषु, ललिताः यद्वा परगृहंललितम् अभीप्सितं येषां ते, परेषाम्' अन्नेन= अन्नादिना पुष्टाः= परिपुष्टाः, परपुरुषैः= पतिभिन्ननरैः, परे-षाम्= परपुरुषाणाम्, अङ्गनासु= पत्नीषु, जनिताः= उत्पादिताः, परेषां धनेषु= वित्तेषु, निरताः= उपभोगे संलग्नाः, गुणेषु= दाक्षिण्यादिषु, अवाच्याः= अवचनीयाः, गुणहीना इति भावः, बन्धुलाः = उक्तलक्षणाः 'वयं खलु' इति गद्यांशेनान्वयः, गजकलभाः= हस्तिशावकाः, इव, ललामः= स्वच्छन्दं विहराम इत्यर्थः । √ लड् विलासे इत्यस्य रूपम्, डस्य लत्वादेशोज्नुप्रासानुरोधात् । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥२८॥

विमर्श— आजकल बन्धुल किसे कहते हैं, यह प्रसिद्ध नहीं है । सम्भवतः जारज सन्तानें जो वेश्यागृह में पाली जाती थीं, उन्हीं के लिये यह वर्णन है ।
अर्थ— विदूषक— आप ( आगे का मार्ग ) बताइये ।
चेटी— आर्य ! आइये, आइये, इस छठें प्रकोष्ठ में आर्य ! प्रवेश करिये ।

चतुर्थोऽङ्कः २८५.

जणेहिं जे मुक्का आसआ ताइं पिअन्ति । आदिसदु भोदी । (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि षष्ठे प्रकोष्ठे अमूनि तावत् सुवर्णरत्नानां कर्मतोरणानि नील-रत्न-विनि-क्षिप्तानि इन्द्रायुधस्थानमिव दर्शयन्ति । वैदूर्य-मौक्तिक-प्रवाल-पुष्परागेन्द्र-नील-कर्केतरकपद्मराग-मरकतप्रभृतीन् रत्नविशेषान् अन्योन्यं विचारयन्ति शिल्पिनः । बध्यन्ते जातरूपैर्मणिक्यानि, घट्यन्ते सुवर्णालङ्काराः, रक्तसूत्रेण ग्रथ्यन्ते मौक्ति-काभरणानि, घृष्यन्ते धीरं वैदूर्याणि; छिद्यन्ते शङ्खाः, शाण्यन्ते प्रबालकाः, शोष्यन्ते आर्द्रकुङ्कुमप्रस्तराः, सार्य्यते कस्तूरिका, विशेषेण घृष्यते चन्दनरसः, संयोज्यन्ते गन्धयुक्तयः, दीयते मणिकाकामुकयोः सकर्पूरं ताम्बूलम्, अवलोक्यते सकटाक्षम्, प्रवर्त्तते हासः, पीयते च अनवरतं ससीत्कारं मदिरा । इमे चेटाः, इमाश्चेटिकाः,


शब्दार्थनीलरत्नविनिक्षिप्तानि = इन्द्रनीलमरकत आदि मणियों से जड़े हुये, सुवर्णरत्नानाम् = रत्नजटित सोने के, कर्मतोरणानि = कलाकृतियुक्त ( नक्काशी-दार ) बाहरी दरवाजे, इन्द्रायुधस्थानम् इव = इन्द्रधनुष के प्रदेश, या सौन्दर्य को, दर्शयन्ति = दिखा रहे हैं । शिल्पिनः = कारीगर लोग, वैदूर्य-मौक्तिक-प्रवाल-पुष्प-राग-इन्द्रनील-कर्केतरक-पद्मराग-मरकतप्रभृतीन् = वैदूर्य, मोती, मूंगा, पुखराज, इन्द्रनील, कर्केतरक, पद्मराग, मरकत आदि, रत्नविशेषान् = विशेष विशेष रत्नों के विषय में, विचारयन्ति = विचार करते हैं । जातरूपैः = सोने के द्वारा, बध्यन्ते = बांधे जा रहे हैं । घृष्यन्ते = घिसी जा रहीं हैं, तरासी जा रहीं हैं, आर्द्रकुंकुमप्रस्तराः = गीले कुंकुम के पत्थर, शोष्यन्ते = सुखाये जा रहे हैं । अवधीरित-पुत्रदारवृत्ताः = पुत्र एवं पत्नी की उपेक्षा करनेवाले, आसवकरकापीतः = मदिरा के प्यालों ( गिलासों ) में मदिरा पी चुकनेवाली, गणिकाजनैः = गणिकाओं द्वारा, मुक्ताः = पीकर छोड़ी गयीं ।

अर्थविदूषक—(प्रवेश करके और देखकर) अरे आश्चर्य है इस छठे प्रकोष्ठ ( भवन खण्ड ) में भी मरकत मणि से जटिल, सोने और रत्नों के ( बने हुये ) चित्रकलायुक्त ( नक्काशीदार ) तोरण इन्द्रधनुष की छटा दिखा रहे हैं । कारीगर ( जौहरी लोग ) वैदूर्य, मोती, मूंगा, पुष्पराज ( पुखराज ) इन्द्रनील, कर्केतरक, पद्मराग, तथा मरकत आदि रत्नों के विषय में परस्पर विचार विनिमय कर रहे हैं । सोने के साथ मणियाँ जड़ी जा रही हैं । सोने के गहने गढ़े जा रहे हैं । लाल सूत्रों में मोती के गहने गूंथे जा रहे हैं । वैदूर्य धीरे-धीरे घिसे जा रहे हैं । शंख छेदे जा रहे हैं । मूंगे शान द्वारा खरादे जा रहे हैं । गीली केशर की परतें सुखाई जा रहीं हैं । कस्तूरी (सूखने के लिये बार-बार) ऊपर नीचे की जा रही है । चन्दन का रस (सन्दल) विशेष रूप से घिसा जा रहा है । कई प्रकार की सुगन्धित वस्तुयें मिलाई जा रहीं है । गणिकाओं और कामुकों को कपूरयुक्त पान दिये जा रहे

२०६ मृच्छकटिकम्

इमे अपरे अवधीरितपुत्रदारवित्ता मनुष्याः आसव-करकासहितपीतमदिरैर्गणिकाजनैर्मुक्ता आसवाः तान् पिबन्ति । आदिशतु भवती ।)

चेटी—एदु एदु अज्जो । इमं सत्त मं पओट्ठं पविसदु अज्जो । (एतु एतु आर्यः । इमं सप्तमं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः ।)

विदूषकः—(प्रविश्यावलोक्य च) हीही भो ! इध वि सत्तमे पओट्ठे सुसिलिट्ट-विहङ्ग-वाडीसुह-णिसण्णाई अण्णोण-चुम्बणपराई सुहं अणुभवन्ति पारावद-मिहुणाई । दहिभत्त-पूरिदोदरो बम्हणो विअ सुत्तं पठदि पञ्जरसुओ । इअं अवरा सामि-संमाणणा-लद्ध-पसरा विअ घरदासी अधिअं कुरकुराअदि मदणसारिआ । अणेअ-फलरसास्साद-पतुट्ट-कण्ठा कुम्भदासी विअ कूहदि परपुट्ठा । आलम्बिदा णागदन्तेसु पञ्जर-परम्पराओ । जोधीअन्ति लावआ । आलवीअन्ति पञ्जरकविञ्जला । पेसीअन्ति पञ्जरकवोदा । इदो तदो विविहमणि-चित्तलिदो विअ अअं सहरिसं णच्चन्तो रवि-किरण-सन्तत्तं पक्खुक्खेवेहिं विधूवेदि विअ पासादं घरमोरो । (अन्यतोऽवलोक्य) इदो पिण्डीकिदा विअ चन्दपादा पदगदि सिक्खन्ता विअ कामिणीणं पच्छादो परिब्भमन्ति राअहंसमिहुणा । एदे अवरे वुड्ढ-महल्लका विअ इदो तदो सञ्चरन्ति घरसारसा । हीहो भो ! पसारअं किदं गणिआए णाणापक्खिसमूहेहिं । जं सच्चं क्खु गन्दणवणं विअ मे गणिआघरं पडिभासदि । आदिसदु भोदी । (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि सप्तमे


हैं । कटाक्षसहित देखा जा रहा है । हँसी हो रही है । सीत्कार (सी सी शब्द) के साथ मदिरा पी जा रही है । ये चेट हैं, ये चेटिकायें है । अपने पुत्र, पत्नी और धन सभी को छोड़ देने वाले ये लोग, गणिकाओं द्वारा शकोरों में पी कर छोड़ी गयी जो मदिरा उसे पी रहे हैं । वेश्याओं ने मदिरा पीकर जूठी प्याली उन्हें दे दी है, उसे ही पी रहे हैं । आप (आगे के मार्ग का) आदेश करें ।

टीकानीलरत्नैः = मरकतमणिभिः, विनिक्षिप्तानि = खचितानि, सुवर्णरत्नानाम्=सुवर्णे जटितरत्नानाम्, कर्मतोरणानि=शिल्पकर्मणा निर्मितानि बहिर्द्वाराणि, इन्द्रायुधस्य=शक्रचापस्य, स्थानम्=आस्पदम्, सौन्दर्यं वा, शिल्पिनः=शिल्पकाराः, रत्नविशेषान् विचारयन्ति=रत्नविशेषाणामुपयुक्तताविषये चिन्तयन्ति । जातरूपैः=स्वर्णैः । अवधीरिताः=तिरस्कृताः, पुत्राः = आत्मजाः, दाराः=भार्याः, वित्तम्=धनं च यैः ते, कामुकाः जनाः, करकासहितपीतमदिरैः=करका=चषकः तेन सहितं यथा स्यात् तथा पीता मदिरा=आसवः यैस्तैः, गणिकाजनैः=वेश्याजनैः, ये आसवाः मुक्ताः=पीत्वा परित्यक्ताः ।

अर्थचेटी—आइये आर्य ! आइये । आर्य, इस सातवें प्रकोष्ठ में प्रवेश करिये ।