मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 372, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें| २८४ | मृच्छकटिकम् |
|---|
विदूषकः-- आदिसदु भोदी । ( आदिशतु भवती । )
चेटी-- एदु एदु अज्जो ! इमं छट्ठं पओट्ठं पविसदु अज्जो । ( एतु एतु आर्यः, इमं षष्ठं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः । )
विदूषकः-- ( प्रविश्यालोक्य च ) ही ही भो ! इध वि छट्ठे पओट्ठे अमुं दाव सुवण्ण-रअणाणं कम्मतोरणाइं णील-रअण-विणिक्खित्ताइं इन्दाउहट्ठार्ण विअ दरिसअन्ति । वेदुरिअ-मोत्तिअपवालपुप्फराअ-इन्द-णील-कक्केतरअ-पउमराअ-मरगअ-पहुदिआइं रअणविसेसाइं अण्णोण्णं विआररेन्ति सिप्पिणो । वज्झन्ति जादरूवेहिं माणिक्काइं, घड़िज्जन्ति सुव-ण्णालङ्कारा। रत्तसुत्तेण गत्थीअन्ति मोत्तिआभरणाई, घसीअन्ति धीरं वेदु-रिआई, छेदोअन्ति सङ्खआ, साणिज्जन्ति पवालआ, सुक्खविअन्ति ओल-विदकुङ्कुमपत्थरा, सालीअदि कत्थूरिआ, विसेसेण घिस्सदि चन्दन-रसो, संजोईअन्ति गन्धजुत्तीओ, दीअदि गणिआ-कामुकाणं सकप्पूरं तम्बोलं, अवलोईअदि सकडक्खअं, पअट्ठदि हासो, पिर्वीअदि अ अणवरअं ससिक्कारं मइरा । इमे चेडा, इम! चेड़िआओ, इमे अवरे अवघोस्दि-पुत्त-दार-वित्ता मणुस्सा आसव-करआ-सहिद-पीद-मदिरेहिं गणिआ-
दूसरों के घरों में पलनेवाले, दूसरों के अन्न से परिपुष्ट होनेवाले, दूसरे पुरुषों द्वारा दूसरों की स्त्रियों में उत्पन्न कराये गये, दूसरों के धन से आनन्द करनेवाले, गुणों से रहित ये हम बन्धुल लोग हाथी के बच्चों के समान स्वच्छन्द विचरण करते हैं ॥ २८ ॥
टीका-- विदूषकेण पृष्टाः के यूयमिति बन्धुलाः स्वस्वरूपं प्रकटयन्त आहुः—परगृहेति । परेषाम् गृहेषु = भवनेषु, ललिताः यद्वा परगृहंललितम् अभीप्सितं येषां ते, परेषाम्' अन्नेन= अन्नादिना पुष्टाः= परिपुष्टाः, परपुरुषैः= पतिभिन्ननरैः, परे-षाम्= परपुरुषाणाम्, अङ्गनासु= पत्नीषु, जनिताः= उत्पादिताः, परेषां धनेषु= वित्तेषु, निरताः= उपभोगे संलग्नाः, गुणेषु= दाक्षिण्यादिषु, अवाच्याः= अवचनीयाः, गुणहीना इति भावः, बन्धुलाः = उक्तलक्षणाः 'वयं खलु' इति गद्यांशेनान्वयः, गजकलभाः= हस्तिशावकाः, इव, ललामः= स्वच्छन्दं विहराम इत्यर्थः । √ लड् विलासे इत्यस्य रूपम्, डस्य लत्वादेशोज्नुप्रासानुरोधात् । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ॥२८॥
विमर्श— आजकल बन्धुल किसे कहते हैं, यह प्रसिद्ध नहीं है । सम्भवतः जारज सन्तानें जो वेश्यागृह में पाली जाती थीं, उन्हीं के लिये यह वर्णन है ।
अर्थ— विदूषक— आप ( आगे का मार्ग ) बताइये ।
चेटी— आर्य ! आइये, आइये, इस छठें प्रकोष्ठ में आर्य ! प्रवेश करिये ।