मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 365, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः २७७
चेटी—एदु एदु अज्जो इमं दुदियं पओट्ठं पविसदु अज्जो। (एतु एतु आर्यः। इमं द्वितीयं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्यः।)
विदूषकः—(प्रविश्यावलोक्य च) ही ही भोः ! इध वि दुदिए पओट्ठे पज्जन्तोवणीद-जवस-वुस-कवलसुपुट्टा-तेलव्वब्भङ्गिदविसाणा बद्धा पवहण-बइल्ला। अअं अण्णदरो अवमाणिदो विअ कुलीणो दोहं णीससदि सेरिहो। इदो अ अवणीदजुज्झस्स मल्लस्स विअ मद्दीयदि गीवा मेसस्स। इदो इदो अवराणं अस्साणं केसकप्पणा करीअदि। अअं अवसो पाडच्चरो विअ दिढबद्धो मन्दुराए साहामिओ। (अन्यतोऽवलोक्य च) इदो अ कूरच्चुअ-तेल्लमिस्सं पिण्डं हत्थी पडिच्छवीअदि मेत्थपुरिसेहिं। आदिसदु भोदो। (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि द्वितीये प्रकोष्ठे पर्यन्तोपनीत-यवसबुस-कवलसुपुष्टास्तैलाभ्यक्तविषाणा बद्धाः प्रवहणबलीवर्दाः। अयमन्यतरः अवमानित इव दृढबद्धो दीर्घः
विविधैः=विभिन्नरूपैः, रत्नैः=मणिभिः, प्रतिबद्धानि=खचितानि=जटितानि, यानि काञ्चनसोपानानि=स्वर्णमयारोहणसाधनानि, तैः, शोभिताः=अलङ्कृताः, प्रासादानाम्=भव्यानाम् भवनानाम् पङ्क्तयः=श्रेणयः, अवलम्बितानि=अधोलम्बितानि, मुक्तादामानि=मुक्तानिर्मितहाराः येषु तैः, स्फटिकस्य=तन्नामकस्य वातायनानि=गवाक्षाः एव मुखचन्द्राः तैः, निध्यायन्ति इव=आलोकयन्ति इव। श्रोत्रियः=वेदादिनिष्णातम्विप्रः, निद्राति=निद्रामनुभवति। सद्यना=दधिमिश्रितेन, कलमस्य=धान्यविशेषस्य, ओदनेन=भक्तेन, समासे कलमोदनेन इत्येवोचितः पाठः, वृद्धेरपरिहार्यत्वात्, सुधासवर्णतया=सुधातुल्यतया, सुधाभ्रान्त्येति भावः।
विमर्श--प्रायः 'कलमोदनेन' यह पाठ मिलता है। यहाँ कलम + ओदनेन में वृद्धिघटित पाठ शुद्ध है—कलमौदनेन। भ्रान्ति का कारण प्राकृत का पाठ—'कलमोदणेण' प्रतीत होता है।
अर्थ— चेटी—आइये श्रीमन्, आइये। आर्य ! इस दूसरे प्रकोष्ठ में प्रवेश करिये।
शब्दार्थ—पर्यन्तोपनीत-यबसवुसकवलसुपुष्टाः=समीप में ही रखी गयी घास एवं भूसे के ग्रासों से (उन्हें खाने से) खूब तगडे, तैलाभ्यक्तविषाणाः=तेल से युक्त=लिप्त सींगों वाले, प्रवहणबलीवर्दा=गाड़ियों के बैल, बद्धाः=बाँधे गये हैं। अन्यतरः=दो में से एक, सैरिफः=भैंसा, अवमानितः=अपमानित, कुलीनः=उच्चकुलोत्पन्न व्यक्ति, दीर्घं निश्वसिति=लम्बी सांसें भर रहा है। अपनीतयुद्धस्य=लड़ाई से अलग किये गये, केशकल्पना=गर्दन के बालों का श्रृङ्गार (काटना), पाटच्चरः=चोर, शाखामृगः=बन्दर, मन्दुरायाम्=घुड़साल में, क्रूरच्युततैलमिश्रम्=भात या अन्य कूरनामक पदार्थ से गिरने वाले तेल से सने हुये, पिण्डम्=अन्नादि को, मात्रपुरुषैः=महावतों द्वारा।