मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

२७८ मृच्छकटिकम्

निश्श्वसिति सैरिभः ! इतश्च अपनीतयुद्धस्य मल्लस्येव मर्द्यते ग्रीवा मेषस्य । इत इतः अपरेषामश्वानां केशकल्पना क्रियते । अयमपरः पाटच्चर इव दृढबद्धो मन्दुरायां शाखामृगः । इतश्च कूर-च्युत-तैलमिश्रं पिण्डं हस्ती प्रतिग्राह्यते मात्रपुरुषैः । आदिशतु भवती ।)

चेटी--एदु एदु अज्जो । इमं तइअं पओट्ठं पविसदु अज्जो । ( एतु एतु आर्य्यः । इमं तृतीयं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्य्यः । )

अर्थ--विदूषक-- ( प्रवेश करके देख कर ) अरे आश्चर्य है ! यहाँ दूसरे प्रकोष्ठ ( भवनखण्ड ) में समीप में रखी गयी घास के तृण एवं भूसा खाने से खूब मोटे तगड़े और तेल लगे सींगों वाले गाड़ी के बैल बन्धे हुये हैं । इधर एक भैंसा अपमानित उच्चकुलोत्पन्न व्यक्ति के समान लम्बी-लम्बी सांसें ले रहा है । इधर लड़कर वापस लौटे हुये पहलवान के समान भेंड़े की गर्दन मली जा रही है । इधर घोड़ों के बाल काटे जा रहे हैं । इधर घुड़साल में चोर के समान बन्दर बाँधा गया है । ( दूसरी ओर देखकर ) इधर महामात्र कूर ( भात ) से टपकने वाले तेल से मिला हुआ पिण्ड हाथी को खिला रहा है । अब आप [ आगे का मार्ग ] बतायें ।

**टीका--पर्यन्तेषु=**प्रान्तसीमसु, उपनीतानि = भक्षणार्थं स्थापितानि यानि यवसानि = घासतृणादीनि बुसानि = धान्यत्वचः, तेषां कवलैः = ग्रासैः सुपुष्टाः= सुस्वस्थाः, स्थूलदेहा इति भावः, तैलेन=स्नेहेन, अभ्यक्तानि=लिप्तानि, विषाणानि= शृङ्गाणि येषा ते प्रवहणस्य = यानविशेषस्य, बलीवर्दाः = वृषभाः, अन्यतरः= द्वयोर्मध्ये एकः, कुलीनः = सत्कुले जातः पक्षे कौ = पृथिव्याम्, लीनः=स्थितः, सैरिभः = महिषः, निःश्वसिति = निःश्वासत्यागेन दुःखं प्रकटयति । अपनीतम्= समाप्तम् युद्धम्=मल्लयुद्धं यस्य तस्य केशकल्पना = केशकर्तनम्, केशसज्जा वा । पाटच्चरः=चोरः, मन्दुरायाम्=अश्वशालायाम्, शाखामृगः=वानरः, कूरात्=‘कूरो-भक्तम्’ इति हलायुधः, भक्तात् इति पृथ्वीधरः, द्रव्यविशेषात् इति जीवानन्दः, च्युतम्=निःसृतम्, यत् तैलम्=स्नेहनम्, तेन मिश्रम्=युक्तम्, पिण्डम्=अन्नपिण्डम्, महामात्रैः=हस्तिपकैः, प्रतिग्राह्यते=भक्षणार्थं प्रदीयते ।

विमर्श--कुलीन--कुले जातः = इस अर्थ में ख = ईन तद्धित प्रत्यय । कु पृथिवी, तस्यां लीनः=उपविष्टः । कूर-इसका अर्थ 'कौर' कर दिया गया है । परन्तु यह भ्रान्तिमूलक है । 'कूरं भक्तम्' इस हलायुध के अनुसार इसका अर्थ भात है । भात से चूते हुये तेल से सना हुआ अन्नपिण्ड हाथी को खिलाया जा रहा है ।

अर्थ-चेटी--आइये आर्य ! आइये । आर्य, इस तीसरे प्रकोष्ठ में प्रवेश करें ।