भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 367, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 367

चतुर्थोऽङ्कः २७६

विदूषकः---(प्रविश्य दृष्ट्वा च) ही ही भो ! इध वि तइए पओट्ठे इमाईं दाव कुलउत्तजणोववेसणणिमित्तं विरचिदाइं आसणाइं । अद्धवाचिदे पासअपीठे चिट्ठइ पोत्थवो । एसो अ मणिसअ-सारिआ-सहिदो पास-अपीठो । इमे अ अवरे मअणसन्धि-विग्गह-चदुरा विविह-वण्णिआ-विलित्त-चित्त-फलअग्गहत्था इदो तदो परिब्भमन्ति गणिआ वुड्ढविडा अ । आदिसदु भोदी । (आश्चर्यं भोः ! इहाऽपि तृतीये प्रकोष्ठे इमानि तावत् कुलपुत्रजनोपवेशननिमित्तं विरचितानि आसनानि । अर्द्धवाचितं पाशकपीठे तिष्ठति पुस्तकम् । एतच्च मणिमय-सारिका-सहितं पाशकपीठम् । इमे च अपरे मदन-सन्धि-विग्रह-चतुरा विविध-वर्णिका-विलिप्त-चित्रफलकाग्रहस्ता इतस्ततः परि-भ्रमन्ति गणिका वृद्धविटाश्च । आदिशतु भवती ।)

चेटी---एदु एदु अज्जो । इमं चउत्थं पओट्ठं पविसदु अज्जो । (एतु एतु आर्य्यः । इमं चतुर्थं प्रकोष्ठं प्रविशतु आर्य्यः ।)


शब्दार्थ---कुलपुत्रजनोपवेशननिमित्तम् = उच्चकुलोत्पन्न व्यक्तियों के बैठने के लिये, अर्द्धवाचितम् = आधी पढ़ी गई, पाशकपीठे = पांसे खेलने की चौकी पर, मणिमय-सारिकासहितम् = मणियों की बनी हुई मैनाओं से व्याप्त, मदनसन्धि-विग्रहचतुराः = कामसम्बन्धी मिलाप और अलगाव कराने में चतुर, विविधवर्णिकाविलिप्तचित्र-फलकाग्रहस्ता = अनेक रंगों से बनी हुई फोटो को हाथों में लिये हुये, परिभ्रमन्ति = घूम रहे हैं ।

अर्थ---विदूषक---(प्रवेश करके और देखकर) अरे आश्चर्य है, यहाँ तीसरे प्रकोष्ठ में भी कुलीन पुत्रों के बैठने के लिये ये आसन लगाये गये हैं । जुआ खेलने की चौकी पर आधी पढ़ी हुई पुस्तक रखी हुई है । और यह चौकी अकृत्रिम (असली) मणियों से बनी हुई मैनाओं (मैना के आकारवाली गोटों) से युक्त है । और ये दूसरे काम-सम्बन्धी सन्धिविग्रह कराने में निपुण वेश्यायें और बूढ़े विट लोग विभिन्न रंगों से रंगे हुये चित्रपटों को हाथों में लिये हुये इधर-उधर घूम रहे हैं । श्रीमती, आगे के मार्ग का निर्देशन कीजिये ।

टीका---कुलपुत्रजनानाम् = उच्चकुलोत्पन्नपुरुषाणाम् उपवेशननिमित्तम् = उपवेशनाय, अर्द्धवाचितम् = अर्धपठितम्, पुस्तकम् = कामशास्त्रीयं पुस्तकम्, मणि-मयसारिकासहितम् = मणिनिर्मित-सारिकाकृतिगुटिकासहितम्, मदनसन्धिविग्रह-चतुराः = कामविषयकमिलन-कलहकार्ये निपुणाः, विविधाभिः = अनेकाभिः, वर्णिकाभिः = रंजनद्रव्यैः, विलिप्तानि = चित्रितानि, चित्रफलकानि = आलेख्यपटाः, अग्रहस्ते = कराग्रे येषां ते, परिभ्रमन्ति = इतस्ततः सञ्चरन्ति ।

अर्थ---चेटी---आइये आर्य ! आइये । इस चौथे प्रकोष्ठ (भवनखण्ड) में प्रवेश करिये ।