मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 360, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें२७१ | मृच्छकटिकम्
बन्धुलेण समं पवेसेहि णं । ( अहो ! रमणीयता अद्य दिवसस्य । तत् हञ्जे ! सादरं बन्धुलेन समं प्रवेशय एनम् । )
चेटी—जं अज्जआ आणवेदि ; (इति निष्क्रान्ता ।) (यदार्या आज्ञापयति ।)
( विदूषको बन्धुलेन सह प्रविशति ।)
विदूषकः—होही भोः ! तवच्चरणकिलेसविणिज्जिदेण रक्खसराओ रावणो पुष्फकेण विमाणेण गच्छदि; अहं उण वम्हणो अकिदतवच्चरण-किलेसो वि णरनारीजणेण गच्छामि । ( आश्चर्यं भोः ! तपश्चरणक्लेशविनि-र्जितेन राक्षसराजो रावणः पुष्पकेण विमानेन गच्छति; अहं पुनर्ब्राह्मणोऽकृततप-श्चरणक्लेशोऽपि नरनारीजनेन गच्छामि । )
चेटी—पेक्खदु अज्जो अम्हकेरकं गेहदुआरं । ( प्रेक्षतामार्यः अस्मदीयं गेहद्वारम् । )
विदूषकः—( अवलोक्य सविस्मयम् ) अम्मो ! सलिल-सित्त-मज्जिद-किदहरिदोवलेवणस्स, विविह-सुअन्धिकुसुमोवहार-चित्तालहिद-भूमि-भाअस्स, गअणतलालोअण-कोदूहल-दूरुणामिदसीसस्स, दोलाअमाणाव-लम्बिदेरावण-हत्थब्भमाइद-मल्लिआदामजुणालङ्किदस्स, समुच्छिद-
बन्धुल के साथ आदरसहित उसे यहाँ लाओ ।
चेटी—आपकी जैसी आज्ञा । ( इस प्रकार निकल जाती है । )
( बन्धुल के साथ विदूषक प्रवेश करता है । )
शब्दार्थ—तपश्चरणक्लेशविनिर्जितेन=तपस्या के कष्टों से प्राप्त होने वाले, पुष्पकेण=कुबेर के पुष्पकनामक विमान से, अकृततपश्चरणक्लेशः=तपस्या करने के कष्ट को न भोगने वाला । नरनारीजनेन = सामान्यजनों की नारीजनों=वेश्याजनों के साथ ।
टीका—तपश्चरणस्य=तपोऽनुष्ठानस्य, यः क्लेशः=कष्टम् तेन विनिर्जितेन=प्राप्तेन, पुष्पकेण=कुबेरसम्बन्धिना, विमानेन=व्योमयामेन, राक्षसराजः=राक्षसाधि-पतिः, अहम् = विदूषकः, अकृततपश्चरणक्लेशः = तपश्चरणस्य क्लेशः, न कृतः तपश्चरणक्लेशः येन स तादृशः । नरनारीजनेन=नाराणाम्=सामान्यजनानाम्, नारी-जनेन=वेश्याजनेन सह, गच्छामि । यथा रावणः पुष्पकविमानेन सुखमनुभवति स्म तथैवाहं नरनारीजेनानुभवामि ।
अर्थ—विदूषक—अहो ! आश्चर्य है । राक्षसों का राजा रावण तपस्या के क्लेश से प्राप्त पुष्पक विमान से यात्रा करता था । किन्तु मैं ब्राह्मण तपस्या का कष्ट उठाये बिना ही वेश्याजनों के साथ ( सुखपूर्वक ) जा रहा हूँ ।
चेटी—आर्य, हमारे घर का दरवाजा देखिये ।