मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 359, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः २७१
अपि च—
प्रियसूहृदमकारणे गृहीतं रिपुभिरसाधुभिराहितात्मशङ्कैः । सरभसमभिपत्य मोचयामि स्थितमिव राहुमुखे शशाङ्कविम्बम् ॥ २७ ॥
( इति निष्क्रान्तः । ) ( प्रविश्य )
चेटी—अज्जए ! दिट्ठिआ वड्ढसि । अज्जचारुदत्तस्स सकासादो बम्हणो आदो । (आर्ये ! दिष्ट्या वर्द्धसे । आर्यचारुत्तस्य सकाशात् ब्राह्मण आगतः । )
वसन्तसेना—अहो ! रमणीअदा अज्ज दिवसस्स । ता हज्जे ! सादरं
अन्वयः—अकारणे, आहितात्मशङ्कैः, असाधुभिः, रिपुभिः गृहीतम्, राहुमुखे, स्थितम्, शशाङ्कविम्बम्, इव, प्रियसूहृदम्, सरभसम्, अभिपत्य, मोचयामि ।।२७।।
शब्दार्थ—अकारणे=कोई कारण न रहने पर भी, आहितात्मशङ्कः=अपने में भय बना लेने वाले, असाधुभिः=दुष्ट, रिपुभिः=शत्रुओं के द्वारा, गृहीतम्=कारागार में बन्द किये गये, राहुमुखे=राहुग्रह के मुख में; स्थितम्=विद्यमान, शशाङ्क-विम्बम्=चन्द्रमण्डल, इव=के समान, प्रियसूहृदम्=प्रियमित्र आर्यक को, सरभसम्=वेगपूर्वक, अभिपत्य=आक्रमण करके, शत्रुओं पर चढ़ कर, मोचयामि=कारागार से बाहर निकालता हूँ ।। २७ ।।
अर्थ—और भी,
कोई कारण न रहने पर भी अपने में भय मानने वाले दुष्ट शत्रुओं द्वारा बन्धन में डाले गये, राहु के मुख में वर्तमान चन्द्रमा के समान, अपने प्रिय मित्र को वेगपूर्वक आक्रमण करके छुड़ाता हूँ ।। २७ ।।
( यह कह कर निकल जाता है ! )
टीका—अकारणे=कारणाभावे सत्यपि, आहितात्मशङ्कैः=आहिता=स्थापिता, आत्मनि=स्वस्मिन्, शङ्का=भयम्, यैस्तैः, अकारणस्वभययुक्तैः, असाधुभिः=दुष्टैः, रिपुभिः=शत्रुभिः, गृहीतम्=कारागारे निगृहीतम्, राहुमुखे=राहुनामकस्य राक्षसस्य आनने, स्थितम्=वर्तमानम्, निगीर्णम् इत्यर्थः, शशाङ्कबिम्बम्=चन्द्रमण्डलम्, इव, प्रियसूहृदम्=परममित्रमार्यकम्, सरभसम्=सवेगं यथा स्यात् तथा, अभिपत्य=आक्रम्य, मोचयामि=मुक्तबन्धनं करोमि । अत्रोपमालङ्कारः । पुष्पिताग्रा वृत्तम् ।२७।
( प्रवेश करके )
अर्थ—चेटी—आर्ये ! आपका सौभाग्य है । आर्य चारुदत्त के पास से ब्राह्मण आया है ।
वसन्तसेना—अहा, आज का दिन कितना अच्छा है । अतः हे सखि ।