भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 382, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 382

२९४ | मृच्छकटिकम्

अवि अ ( अपि च )—

एसो असोअबुच्छो णवणिग्गअ-कुसुम-पल्लवो भादि ।
सुभडो व्व समरमज्झे घण-लोहिद-पङ्क-चच्चिचक्को ॥ ३१ ॥
( एषोऽशोकवृक्षो नवनिर्गतकुसुमपल्लवो भाति ।
सुभट इव समरमध्ये घनलोहितपङ्कचर्चितः ॥ ३१ ॥ )

भोदु, ता कहिं तुम्हाणं अज्जा ? ( भवतु। तत् कस्मिन् युष्माकमार्या ? )

चेटी—अज्ज ! ओणमेहि दिट्ठिं; पेक्ख अज्जअं । ( आर्य्य ! अवनमय दृष्टिम्, प्रेक्षस्व आर्य्याम् । )

विदूषकः—( दृष्ट्वा उपसृत्य ) सोत्थि भोदिए । ( स्वस्ति भवत्यै । )


सुन्दरताम्, लघूकरोतीव=अलघु लघु करोति । उदयन् सूरः=सूर्य, तत्समप्रभैः=तत्तुल्यकान्तिभिः, कमलैः=सामान्यपंकजैः, रक्तोत्पलैः=कुवलयैः, च, दीर्घिका=वापी, सन्ध्यायते=सन्ध्या इवाचरति ।

**अन्वयः—**नवनिर्गतकुसुमपल्लवः, एषः, अशोकवृक्षः, समरमध्ये, घनलोहित-पंकचर्चितः, सुभटः, इव, भाति ॥ ३१ ॥

**शब्दार्थ—**नवनिर्गतकुसुमपल्लवः=नये निकले हुये फूलों एवं पत्तोंवाला, एषः=यह, अशोकवृक्षः=अशोक का पेड़, समरमध्ये=युद्धक्षेत्र में, घनलोहितपंक-चर्चितः=गाढ़े खूनरूपी कीचड़ से लिप्त, सुभटः=योद्धा, इव=के समान, भाति=शोभित हो रहा है ॥ ३१ ॥

**अर्थ—**नये निकले हुये फूलों एवं पत्तोंवाला यह [ यह सामने स्थित ] अशोक का पेड़, युद्धक्षेत्र में गाढ़े खूनरूपी कीचड़ से लिप्त योद्धा के समान शोभित हो रहा है ॥ ३१ ॥

**टीका—**अशोकवृक्षस्य सौन्दर्यं निरूपयति—नवनिर्गताः=नवीनोत्पन्नाः, कुसुम-पल्लवाः पुष्पाणि पत्राणि च यस्य सः, एषः=पुरो दृश्यमानः, अशोकवृक्षः=तन्नामकः पादपः समरमध्ये=युद्धभूमौ, घनैः=प्रगाढैः, लोहितैः=रक्तैः एव पङ्कः=रुधिर-रूपिपङ्कः, चर्चितः=लिप्तः, सुभटः=योद्धा, इव, भाति=शोभते । उपमालंङ्कारः । आर्या वृत्तम् ॥ ३१ ॥

**विमर्श—**अशोक वृक्ष के विकसित होने के लिये सुन्दर स्त्रियों के पैरों का प्रहार होना चाहिये—'पादाघातादशोकः विकसति।' इससे वहाँ अनेक सुन्दर नायिकाओं का अस्तित्व सिद्ध होता है ॥ ३१ ॥

**अर्थ—**अच्छा तो आपकी स्वामिनी कहाँ है ?

**चेटी—**आर्य ! दृष्टि नीचे की ओर कीजियें और आर्या का दर्शन करिये ।

विदूषक—( देख कर और समीप जाकर ) आपका कल्याण हो ।