मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 383, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः
२६५
वसन्तसेना—( संस्कृतमाश्रित्य ) अये ! मैत्रेयः । ( उत्थाय ) [स्वागतम् । इदमासनम्, अत्रोपविश्यताम् ।
विदूषकः—उवविसदु भोदी । ( उपविशतु भवती ।)
( उभावुपविशतः )
वसन्तसेना—अपि कुशलं सार्थवाहपुत्रस्य ?
विदूषकः—भोदि ! कुसलं । ( भवति ! कुशलम् । )
वसन्तसेना—आर्य्य मैत्रेय ! अपीदानीम्—
गुणप्रवालं विनयप्रशाखं विश्रम्भमूलं महनीयपुष्पम् ।
तं साधुवृक्षं स्वगुणैः फलाढ्यं सुहृद्विहङ्गाः सुखमाश्रयन्ति ? ॥ ३२ ॥
वसन्तसेना—( संस्कृत में ) अरे मैत्रेय ! ( उठ कर ) आपका स्वागत हैं। यह आसन है। इस पर बैठिये।
विदूषक—आप बैठिये।
( दोनों बैठते हैं ।)
वसन्तसेना—आर्य चारुदत्त कुशल तो हैं ?
विदूषक—हाँ, कुशल हैं।
अन्वयः—गुणप्रवालम्, विनयप्रशाखम्, विश्रम्भमूलम्, महनीयपुष्पम्, स्वगुणैः, फलाढ्यम्, तम्, साधुवृक्षम्, सुहृद्विहङ्गाः, सुखम्, आश्रयन्ति ? ॥ ३२ ॥
शब्दार्थ—गुणप्रवालम्=गुणरूपी नवपल्लवों=कोपलों वाले, विनयप्रशाखम्=विनम्रतारूपी शाखाओंवाले, विश्रम्भमूलम्=विश्वासरूपी जड़वाले, महनीयपुष्पम्=बड़प्पनरूपी फूलोंवाले, स्वगुणैः=अपने गुणों से, फलाढ्यम्=फलों से परिपूर्ण, तम्=उस, साधुवृक्षम्=सज्जनरूपी वृक्ष पर, सुहृद्विहङ्गाः=मित्ररूपी पक्षीगण, सुखम्=सुखपूर्वक, आश्रयन्ति=बैठते हैं ॥ ३२ ॥
अर्थ—वसन्तसेना—अरे मैत्रेय ! इस समय भी क्या—
गुण ही जिसके नवपल्लव हैं, विनम्रता ही शाखायें है, विश्वास ही जड़ें हैं, बड़प्पन ही फूल हैं, अपने गुणों से फलपरिपूर्ण ऐसे उस सज्जनरूपी ( चारुदत्त ) वृक्ष पर मित्ररूपीपक्षी सुखपूर्वक आश्रय लेते हैं अर्थात् अभी भी मित्रगण उनके पास आते हैं ? ॥ ३२ ॥
टीका—विभववन्तमेव बन्धुम्मन्याः सेवन्ते इति लोके दृश्यते, भवान् निर्धन-मपि चारुदत्तं किं पूर्ववत् सेवते ? इति जिज्ञासायामाह—गुणप्रवालमिति। गुणाः=दयादाक्षिण्यादय एव प्रवालाः=नवपल्लवाः यस्य तम्, विनयः = विनम्रता एव, प्रशाखाः-प्रकृष्टाः शाखाः यस्य तम्, विश्रम्भः=विश्वासः एव मूलं यस्य तम्, महनीयम्=पूजनीयचरित्रमेव पुष्पं यस्य तम्, स्वगुणैः=निजसद्गुणैः, फलाढ्यम्=