मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 386, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें२६८ मृच्छकटिकम्
चेटी—अज्जए ! पेक्ख पेक्ख, उण्णमदि अकालदुद्दिणं। (आय्ये! प्रेक्षस्व, प्रेक्षस्व, उन्नमति अकालदुर्द्दिनम्।)
वसन्तसेना—
उदयन्तु नाम मेघाः भवतु निशा, वर्षमविरतं पततु।
गणयामि नैव सर्वं दयिताभिमुखेन हृदयेन॥ ३३॥
हज्जे हारं गेण्हिअ लहुँ आअच्छ। (हञ्जे ! हारं गृहीत्वा लघु आगच्छ।)
इति निष्क्रान्ताः सर्वे।
इति मदनिका-शर्विलको नाम चतुर्थोऽङ्कः।
—: ० :—
चेटो-सखि देखो, देखो, असमय में ही दुर्दिन (मेघों से युक्त दिन) उमड़ रहा है।
अन्वयः—मेघाः, उदयन्तु, नाम; निशा, भवतु; अविरतम् वर्षम्, पततु; दयिताभिमुखेन, हृदयेन, सर्वम्, नैव, गणयामि॥ ३३॥
शब्दार्थ—मेघाः=बादल, (घटायें), उदयन्तु=उमड कर आजायें; निशा=रात, भवतु=हो जाय; अविरतम्=लगातार, वर्षम् = वर्षा, पततु=होती रहे; (किन्तु) दयिताभिमुखेन = प्रियसमासक्त-हृदयेन = हृदय के कारण, सर्वम्=इन सभी को, नैव=कुछ भी नहीं, गणयामि=गिनती हूँ॥ ३३॥
अर्थ—वसन्तसेना—घोर घटायें उमड़ कर आ जायें, रात हो जाय, लगातार वर्षा होती रहे; किन्तु प्रिय चारुदत्त में समासक्त चित्त के कारण इन सभी को कुछ भी नहीं गिनती हूँ॥ ३३॥
टीका—अयि अविज्ञातमच्चित्ते! मेघादीनां विभीषिकां मां किं दर्शयसि। साम्प्रतं कोपि मां चारुदत्तरमणात् प्रतिरोद्धुं न शक्नोति इत्यत आह—उदयन्त्विति। मेघाः = मेघघटाः, उदयन्तु = उद्गच्छन्तु, नाम इति स्वीकारे। निशा=रात्रिः, भवतु=अस्तु, अविरतम्=अनवरतम्, वर्षम् =वृष्टिः, पततु=क्षरतु, किन्तु दयितस्य=चारुदत्तस्य अभिमुखेन=तं प्रति गमनायोत्सुकेन, चित्तेन=हृदयेन, सर्वम् =पूर्वोक्तम्, नैव=न किञ्चिदपि, गणयामि=चिन्तयामि। एतत् सर्वमेकस्मिन्नदसरेऽपि आगत्य मामवरोद्धुं न समर्थमिति भावः। आर्या वृत्तम्॥ ३३॥
अर्थ—सखि! हार लेकर शीघ्र ही आ जाओ।
इस प्रकार सभी चले जाते हैं।
॥ इस प्रकार मदनिका और शर्विलक नामक चतुर्थ अंक समाप्त हुआ॥
॥ इस प्रकार जयशङ्करलाल-त्रिपाठि-विरचित 'भावप्रकाशिका' व्याख्या में मृच्छकटिक का चतुर्थ अङ्क समाप्त हुआ॥