मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 387, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः
( ततः प्रविशति आसनस्थः सोत्कण्ठश्चारुदत्तः । )
चारुदत्तः-- ( ऊर्ध्वमवलोक्य ) उन्नमत्यकालदुर्दिनम् । यदेतत्--
आलोकितं गृहशिखण्डिभिरुत्कलापैः
हंसैर्यियासुभिरपाकृतमुन्मनस्कैः ।
आकालिकं सपदि दुर्दिनमन्तरिक्ष-
मुत्कण्ठितस्य हृदयञ्च समं रुणद्धि ॥ १ ॥
(इसके बाद आसन पर बैठे हुये उत्कण्ठित (विरहकातर) चारुदत्त का प्रवेश ।)
अन्वयः--उत्कलापैः, गृहशिखण्डिभिः, आलोकितम्, यियासुभिः, उन्मनस्कैः, हंसैः, अपाकृतम्, आकालिकम्, दुर्दिनम्, सपदि, अन्तरिक्षम्, उत्कण्ठितस्य, हृदयम्, च, समम्, रुणद्धि ॥ १ ॥
शब्दार्थ--उत्कलापैः=पंखों को ऊपर फैलाये हुये, गृहशिखण्डिभिः=घरेलू=पालतू मोरों द्वारा, आलोकितम्=देखा गया; यियासुभिः=[ मानसरोवर ] जाने के इच्छुक, उन्मनस्कैः=खिन्न मनवाले, हंसैः=हंसों द्वारा, अपाकृतम्=तिरस्कृत किया गया, आकालिकम् = असमय में होनेवाला, दुर्दिनम्=मेघाच्छन्न दिन, सपदि=शीघ्र ही, अन्तरिक्षम् = आकाश को, च = और, उत्कण्ठितस्य = विरहातुर व्यक्ति के, हृदयम्=हृदय को, समम्=एक साथ, रुणद्धि=आवृत कर रहा है, ढंक ले रहा है ॥१॥
अर्थ--चारुदत्त--( ऊपर की ओर देखकर ) असमय में होनेवाला दुर्दिन ( मेघाच्छन्न दिन ) बढ़ता जा रहा है । जो यह ---
पंखों को ऊपर फैलाये हुये मोरों द्वारा देखा गया, ( मानसरोवर ) जाने के इच्छुक उदास हंसों द्वारा तिरस्कृत किया गया, असमय का यह दुर्दिन ( बादलों से घिरा हुआ दिन ) शीघ्र ही आकाश तथा विरही व्यक्ति के हृदय को एकही साथ आच्छादित कर ( ढक ) रहा है ॥ १ ॥
टीका--पूर्वं वसन्तसेनोक्तं दुर्दिनमेव चारुदत्त-कथनेनापि साधयन्नाह--आलोकितमिति । उत्कलापैः उत्=ऊर्ध्वं गताः कलापाः=पिच्छाः येषां ते तादृशैः, (मेघोदये कलापिनां हर्षपूर्वकं नृत्यं भवतीति लोके कविसम्प्रदाये च प्रसिद्धिः । ) गृहशिखण्डिभिः=गृहपरिपालितमयूरैः, आलोकितम्=सस्पृहं यथा स्यात् तथा विलोकितम्, यियासुभिः = मानसरोवरं जिगमिषुभिः, उन्मनस्कैः = उत्कण्ठितैः, हंसैः=मरालैः, अपाकृतम् = निराकृतम्, अनभिनन्दितमिति भावः, आकालिकम्=अकाले उत्पन्नम्, दुर्दिनम् = मेघाच्छन्नं दिनम्, वस्तुतस्तु लक्षणया दुर्दिनशब्दो मेघपर इति