मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 389, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः ३०१
अपि च—
केशवगात्रश्यामः, कुटिल-बलाकावली-रचित-शङ्खः । विद्युद्गुणकौशेयश्चक्रधर इवोन्नतो मेघः ॥ ३ ॥
टीका—मेघसौन्दर्यं वर्णयन्नाह—मेघ इति। जलेनाद्रं जलाद्रं च तन्महि- षोदरं च जलाद्रंमहिषोदरं भृङ्गश्च तद्वन्नीलः = श्यामः। महिषस्य स्वत एव श्यामत्वेऽपि जलाद्रंस्यातिश्यामलता ततोऽप्युदरदेशे नैल्याधिक्यमिति प्रतिपादनाय तथोक्तिः। विद्युत्प्रभया रचितं पीतपटवदुत्तरीयं यस्य सः। विष्णुपक्षे विद्युत्प्रभा इव रचितं पीतपटः=पीताम्बरमेव उत्तरीयं येन सः; संहता=पुञ्जीभूताः बलाकाः= बका एव गृहीतः शंखो येन सः, विष्णुपक्षे संहतबलाकवद् गृहीतः शङ्खः=पाञ्चजन्यो येन सः, वर्णेन साम्यम्; एतादृशः मेघः=घनः, अपरः=अन्यः, केशवः=विष्णुः, इव, खम् = आकाशम्, आक्रमितुम् = आच्छादयितुम्, विष्णुपक्षे पादविक्षेपेणाधिकर्तुम्, प्रवृत्तः=उद्युक्तः सन्, विभाति=शोभते। अत्र प्रसिद्धातिरिक्तस्य केशवस्याभेदेन मेघे उत्कटकोटिकसंशयादुत्प्रेक्षालङ्कारः। एवं प्रथमे पादे तादृशमहिषोदरभृङ्गाभ्यां मेघस्य अवैधर्म्यसाम्यकथनात् उपमा, द्वितीये च विद्युत्प्रभायां विषये तादात्म्येना- रोपितस्य पीतोत्तरीयस्य केशवसाम्यरूपप्रकृतार्थोपयोगित्वात् परिणामालंकारः, तृतीये च निरपह्नुतविषये बलाके शङ्खस्याभेदेनारोपात् रूपकम्—इत्येतेषाम- लङ्काराणां परस्परसापेक्षतया सङ्करः इति जीवानन्दाचार्यः। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ २ ॥
विमर्श—इसमें मेघ का वर्णन वामनरूपधारी विष्णु के समान किया गया है। पौराणिक कथानुसार वामनरूप में विष्णु ने आकाशपर्यन्त पैर से नाप लिया था। इसमें संकर अलङ्कार की छटा संस्कृत टीका में देखें ॥ २ ॥
अन्वयः—केशवगात्रश्यामः, कुटिलबलाकावलीरचितशङ्खः, विद्युद्गुणकौशेयः, मेघः, चक्रधरः, इव, उन्नत:, [ दृश्यते ] ॥ ३ ॥
शब्दार्थ—केशवगात्रश्यामः = भगवान् श्रीकृष्ण के शरीर के समान श्याँवला, कुटिलबलाकावलीरचितशङ्खः = तिरछी बगुलियों की पंक्तिरूपी शङ्ख धारण करने वाला, विद्युद्गुणकौशेयः=बिजली रूपी सूत्रों से बने हुये रेशमी वस्त्रवाला, मेघः= बादल, चक्रधरः=चक्रधारी, विष्णु, इव=के समान, उन्नत:=उमड़ता हुआ [ दृश्यते= दिखाई दे रहा है । ] ॥ ३ ॥
अर्थ—और भी— भगवान् श्रीकृष्ण के समान श्याँवले रंगवाला, बगुलों की तिरछी पंक्तिरूपी शङ्ख धारण करने वाला, बिजलीरूपी सूत्रों से बने हुये रेशमी वस्त्र (पीताम्बर) वाला बादल चक्रधारी विष्णु के समान उमड़ता हुआ [ दिखाई ] दे रहा है ॥३॥