मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

३०२	मृच्छकटिकम्

एता निषिक्तरजतद्रवसन्निकाशा धारा जवेन पतिता जलदोदरेभ्यः।
विद्युत्प्रदोषशिखया क्षणनष्टदृष्टाश्छिन्ना इवाम्बरपटस्य दशाः पतन्ति ॥४॥

टीका — पूर्वोक्तमेवार्थं पुनरार्यया प्रतिपादयति—केशवेति। केशवगात्रवत् = श्रीकृष्णशरीरमिव, श्यामः=नीलः, कुटिला=वक्रा या, बलाकानाम्=वकानाम् अवलो=पङ्क्तिः, सा एव रचितः = धृतः, शङ्खः - कम्बुः येन सः तादृशः, विद्युत्=तडित् एव, गुणः = सूत्रम्, तदेव कौशेयम्=चीनवस्त्रं यस्य सः तथोक्तः, मेघः = जलधरः, चक्रधरः=चक्रधारी विष्णुः, इव=यथा, उन्नतः=उदितः, दृश्यते इति शेषः। उपमा रूपकं चालंकारौ। आर्या वृत्तम् ॥ ३ ॥

विमर्श—इसमें द्वितीय श्लोक के भावार्थ की पुनरुक्ति है। अतः यह प्रक्षिप्त सा प्रतीत होता है ॥ ३ ॥

अन्वयः—निषिक्तरजतद्रवसन्निकाशाः, जलदोदरेभ्य, जवेन, पतिताः, विद्युत्प्रदीपशिखया, क्षणदृष्टनष्टाः, एताः, धाराः, अम्बरपटस्य, छिन्नाः, दशाः, इव, पतन्ति ॥ ४ ॥

शब्दार्थ—निषिक्तरजतद्रवसन्निकाशाः=टपकते हुये चाँदी के घोल के समान, जलदोदरेभ्यः=मेघों के पेटों से, जवेन=शीघ्रता से, पतिताः=गिरती हुयीं विद्युत्प्रदीपशिखया=बिजलीरूपीदीपक की शिखा (लौ) से, क्षणदृष्टनष्टाः=क्षणभर के लिये दिखाई देकर नष्ट = अदृश्य हो जानेवाली, एताः = ये, धाराः = जलधारायें, अम्बरपटस्य=आकाशरूपी वस्त्र की, छिन्नाः=टूटी हुई, दशाः=छोर, इव=के समान, पतन्ति=गिर रहीं हैं ॥ ४ ॥

अर्थ—टपकते हुये चाँदी के घोल के समान, मेघों के पेट (मध्यभाग) से जल्दी जल्दी गिरतीं हुयीं, बिजलीरूपी दीपक की शिखा से क्षणभर के लिये दिखाई देकर अदृश्य हो जानेवालीं ये पानी की धारायें आकाशरूपी वस्त्र के टूटे हुये छोर=सूत्रों के समान गिर रहीं हैं ॥ ४ ॥

टीका—दुर्दिनस्यैव वैचित्र्यं निरूपयति—एता इति। निषिक्ताः=क्षरिताः, ये रजतद्रवाः=द्रवीभूतरजतानीत्यर्थः, तेषां सन्निकाशाः=समानाः, जलदानाम्=मेघानाम्, उदरेभ्यः=जठरेभ्यः, पतिताः = निर्गताः, विद्युदेव=तडिदेव, प्रदीपशिखा=दीपकज्वाला, तया, क्षणेन=मुहूर्तम्, दृष्टाः=अवलोकिताः पश्चात् नष्टाः=अदर्शनं गताः, एताः = पुरो वर्तमानाः, धाराः = जलधाराः, अम्बरपटस्य = आकाशरूपवस्त्रस्य, छिन्नाः = त्रुटिताः, दशाः = प्रान्तभागाः, सूत्राणि, इव, पतन्ति = क्षरन्ति। यथा जीर्णवस्त्रात् सूत्राणि निःसृत्य पतन्ति तथैव आकाशात् जलधाराः क्षरन्तीति भावः। अत्र रूपकमुत्प्रेक्षा चालङ्कारौ वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ४ ॥