भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 391, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 391

पञ्चमोऽङ्कः ३०३

संसक्तैरिव चक्रवाकमिथुनैर्हंसैः प्रडीनैरिव
व्याविद्धैरिव मीनचक्रमकरैर्हर्म्यैरिव प्रोच्छ्रितैः ।
तैस्तैराकृतिविस्तरैरनुगतैर्मेघैः समभ्युन्नतैः
पत्रच्छेद्यमिवेह भाति गगनं विश्लेषितैर्वायुना ॥ ५ ॥

अन्वयः—संसक्तैः, चक्रवाकमिथुनैः, इव, प्रडीनैः, हंसैः, इव व्याविद्धैः, मीनचक्र-मकरैः, इव, प्रोच्छ्रितैः, हर्म्यैः, इव, तैः, तैः, आकृतिविस्तरैः, वायुना, विश्लेषितैः, अनुगतै, समभ्युन्नतैः, मेघैः, इह, गगनम्, पत्रच्छेद्यम्, इव, भाति ॥ ५ ॥

शब्दार्थःसंसक्तैः = आपस में सटे हुये, चक्रवाकमिथुनैः = चकवी चकवे के जोड़ों के, इव=समान, प्रडीनैः=उड़ते हुये, हंसैः=हंसों के, इव=समान, व्याविद्धैः=इधर उधर उछाले गये, मीनचक्रमकरैः=मछलियों के समुदाय और मकरों के, इव=समान, प्रोच्छ्रितैः=अत्यन्त ऊँचे, हर्म्यैः=महलों के, इव=समान, तैः तैः=उन-उन, आकृतिविस्तरैः = आकार से फैलनेवाले, वायुना=हवा से, विश्लेषितैः=अलग किये गये, अनुगतैः=एक दूसरे के पीछे आनेवाले, समभ्युन्नतैः=बहुत ऊँचे, मेघैः=बादलों से, इह=यहाँ, गगनम्=आकाश, पत्रच्छेद्यम्=चित्र के, इव=समान, भाति=शोभित हो रहा है ॥ ५ ॥

अर्थ—आपस में मिले हुये चकवीचकवे के जोड़े के समान, उड़ते हुये हंसों के समान, (समुद्रमन्थन के समय इधर उधर) उछाले गये मछलियों के समूह और मकरों के समान, अत्यन्त ऊँचे ऊँचे महलों के समान, उन उन [भिन्न भिन्न] आकारों के विस्तारवाले, हवा के [झोकों] द्वारा तितर बितर किये गये, एक दूसरे के पीछे आने वाले, ऊँचे ऊँचे बादलों से यहाँ आकाश चित्र के समान शोभित हो रहा है ॥ ५ ॥

टीका—दुर्दिनमेव भङ्ग्यन्तरेण साधयति—संसक्तैरिति । संसक्तैः=परस्पर-मिलितैः, चक्रवाकमिथुनैः=कोकयुगलैः, इव; प्रडीनैः=उड्डीयमानैः, हंसैः=मरालैः, इव; व्याविद्धैः=समुद्रमथनकाले समन्तात् विक्षिप्तैः, मीनानाम्=मत्स्यानाम्, चक्रैः=समूहैः, तथा मकरैः=एतन्नाम्ना प्रसिद्धैः जलजन्तुविशेषैः, इव; प्रोच्छ्रितैः=अत्युन्नतैः, हर्म्यैः=प्रासादैः इव; तैः तैः=तत्तद्दिगवस्थितैः, आकृतिभिः=आकृतिभेदेन, विस्तरैः =बहुलैः, वायुना=पवनेन, विश्लेषितैः=इतस्ततश्चालितैः, अनुगतैः=युक्तैः, समभ्युन्नतैः=अत्युन्नतैः, मेघैः=जलदैः, करणभूतैः, इह=एतद्देशावच्छिन्नम्, गगनम्=आकाश-तलम्, पत्रच्छेद्यम्=आलेख्यम्, चित्रम्, इव, भाति=शोभते । यथा चित्रं विविधाकृति-विशिष्टं भवति तथैवाकाशमपि वर्तते । अत्र वायुवेगविच्छिन्ने प्रकृते मेघे तत्तद्-विशेषणविशिष्टानां परेषां चक्रवाकमिथुनादीनामुत्कटकोटिकसंशयादुत्प्रेक्षालङ्कार इति तत्त्वविदः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५ ॥