मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

पञ्चमोऽङ्कः ३०५

( विचिन्त्य ) चिरं खलु कालो मैत्रेयस्य वसन्तसेनायाः सकाशं गतस्य, नाद्यापि आगच्छति ।

( प्रविश्य )

विदूषकः- अहो ! गणिआए लोभो अदक्खिणदा अ, जदो ण कधावि किदा अण्णा, अणाअरेण ज्जेव अभणिअ किंपि एवमेव गहिदा रअणावली । एत्तिआए ऋद्धीए ण तए अहं भणिदो, 'अज्ज मित्तअ ! वीसमीअदु मल्ल-

तादृशः, दुर्योधनपक्षे -अतिदर्पितम् = अतिगर्वितम्, बलम् = सैन्यम् यस्य तादृशः, शिखी = मयूरः, दुर्योधनः = ज्येष्ठकौरवः, वा = इव ( वा स्याद् विकल्पोपमयोरेवा- र्थेऽपि समुच्चये — इति विश्वः ) हृष्टः = प्रसन्नः, सन्, गर्जति = शब्दायते, पक्षे दर्पयुक्तं गर्जनं करोति; कोकिलः = पिकः, अक्षद्यूते = पाशक्रीडायाम्, निर्जितः= पराभूतः, युधिष्ठिरः = ज्येष्ठपाण्डवः, इव, अध्वानम् = ध्वानस्य = शब्दस्य अभावम्, मौनमित्यर्थः, पक्षे वनमार्गम्, गतः=प्राप्तः, कोकिलः मौनोऽभूत्, पराज- यात् युधिष्ठिरो वनं जगाम; सम्प्रति = अस्मिन् वर्षाकाले, हंसाः = मरालाः, पाण्डवाः = पाण्डुपुत्राः, इव, वनात् = जलात् 'जीवनं भुवनं वनम्' इत्यमरः, पक्षे सर्वविदित- वनात्, यद्वा ल्यब्लोपे पञ्चमी, वनं परित्यज्येत्यर्थः अज्ञाते = लोकैरविदिते विराटराज्ये इत्यर्थः, हंसपक्षे अज्ञाते = लोकैरविदिते मानसरोवराख्ये, चर्याम् = गमनम्, गताः = प्राप्ताः, वर्षातौ हंसा मानसरोवरं यान्तीति प्रसिद्धिः । अत्रोपमालङ्कारः, शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् '। ६ ।।

विमर्श- जन्मान्ध धृतराष्ट्र और चन्द्रसूर्यरहित आकाश की सुन्दर उपमा है । कोकिल शब्द पुल्लिङ्ग है । ध्वान = शब्द, न ध्वानम् = अध्वानम् अर्थात् मौन । युधिष्ठिरपक्ष में अध्वानम् = मार्ग द्वितीयान्त एकवचन है। अज्ञातचर्याम् के स्थान पर अज्ञातचर्यम्-यह भी पाठ है। 'वा' शब्द इव के अर्थ में भी प्रयुक्त होता है- 'वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवार्थेऽपि समुच्चये । विश्वकोष । यहाँ चारों पादों में उपमायें हैं ।। ६ ।।

अर्थ- ( सोंचकर ) मैत्रेय को वसन्तसेना के पास गये हुये बहुत समय बीत चुका है, अभी भी नहीं [ वापस ] आया है ।

शब्दार्थ- अदक्षिणता = उदार न होना । मल्लकेन = मिट्टी आदि के बर्तन से । अकन्दसमुत्थिता = बिना जड़ के पैदा होने वाली । अकलहः = झगड़ारहित, ग्राम-समागमः = गाँव वालों की सभा । गणिकाप्रसङ्गात् = वेश्या के सम्पर्क से ।

( प्रवेश करके )

अर्थ-विदूषक- अहो ! वसन्तसेना का लोभ और अनुदारता ( देखो ) । ( रत्नावली लेने के ) अतिरिक्त दूसरी बात ही नहीं कही । उपेक्षापूर्वक बिना

२० मृ०