मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 394, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३०६ मृच्छकटिकम्
केण पाणीअं पि पिविय गच्छीअदु त्ति । ता मा दाव दासीए धीआए गणि- आए मुहं पि पेक्खिस्सं । ( सनिर्वेदम् ) सुट्ठु क्खु वुच्चदि 'अकन्दसमुत्थिदा पउमिणी, अवञ्चओ वाणिओ अचोरो सुवण्णआरो, अकलहो गामसमागमो अलुद्धा गणिआ' त्ति, दुक्करं एदे संभावीअन्ति । ता पिअवअस्सं गदुअ इमादो गणिआ-पसङ्गादो णिवत्तावेमि । ( परिक्रम्य दृष्ट्वा ) कथं पिअव- अस्सो रुक्खदाडिआए उपविट्ठो चिट्ठदि; ता जाव सप्पामि । ( उपसृत्य ) सोत्थि भगदे, वड्ढदु भवं । ( अहो ! गणिकाया लोभोऽदक्षिणता च यतो न कथाऽपि कृता अन्या । अनादरेणैव अभणित्वा किमपि एवमेव गृहीता रत्नावली । एतावत्या ऋद्ध्या न तया अहं भणितः 'आर्य मैत्रेय ! विश्रम्यताम्, मल्लकेन पानीयमपि पीत्वा गम्यता'मिति । तत् मा तावत् दास्याः पुत्र्या गणिकाया मुखमपि प्रेक्षिष्ये । सुष्ठु खलु उच्यते-'अकन्दसमुत्थिता पद्मिनी, अवञ्चको वणिक्, अचौरः सुवर्णकारः,अकलहो ग्रामसमागमः, अलुब्धा गणिका' इति, दुष्करमेते सम्भाव्यन्ते । तत् प्रियवयस्य गत्वा अस्मात् गणिकाप्रसङ्गात् निवर्त्तयामि । कथं प्रियवयस्यो वृक्ष- वाटिकायामुपविष्टस्तिष्ठति; तद्यावदुपसर्पामि । स्वस्ति भवते, वर्द्धतां भवान् । )
चारुदत्तः—( विलोक्य ) अये ! सुहृन्मे मैत्रेयः प्राप्तः । वयस्य ! स्वाग- तम्, आस्यताम् ।
कुछ कहे हुये यों ही रत्नावली ले ली । इतनी सम्पन्न होने पर भी उसने यह नहीं कहा —'आर्य मैत्रेय ! आराम कर लीजिये, मिट्टी के पात्र से पानी भी पीकर जाइये ।' इसलिये अब इस वेश्या की बच्ची का मुह भी नहीं देखूँगा । ( कष्ट- पूर्वक ) यह ठीक ही कहा जाता है--मूल के विना उत्पन्न होने वाली कमलिनी, न ठगने वाला बनिया, चोरी न करने वाला सुनार, झगड़ा-रहित ग्रामसभा ( गाँववालों की सभा ), निर्लोभ वेश्या--ये सभी होना कठिन हैं । इसलिये प्रिय मित्र के पास चल कर इस वेश्या के संसर्ग से छुड़वाता हूँ। ( घूम कर देख कर ) क्या प्रिय मित्र बगीचे में बैठे हुये हैं। तो इनके पास चलता हूँ। ( पास जाकर ) आपका कल्याण हो । आपकी वृद्धि हो ।
टीका—अदक्षिणता=दाक्षिण्यस्याभावः, कृपणता, अन्या = रत्नावलीग्रहणा- तिरिक्ता । अनादरेणैव = उपेक्ष्यैव । मल्लकेन = मृदादिनिर्मितपात्रेण । कन्दात्= मूलात्, समुत्थिता=उत्पन्ना, तथा न भवतीति भावः । अविद्यमानः कलहः यस्मिन् तादृशः । ग्रामशब्दो लक्षणया ग्रामवासिनां बोधकः, ग्रामवासिनां, सम्मेलनं कलहशून्यं न भवतीति । गणिकाप्रसङ्गात्=वेश्यासंसर्गात्, निवर्तयामि=दूरीकरोमि ।
अर्थ—चारुदत्त—( देखकर ) अरे ! मेरे मित्र मैत्रेय आ गये । मित्र ! स्वागत है, बैठिये ।