मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 413, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः ३२६
वसन्तसेना—एव्वं णेदं । ता कधं एसो अवशो (एवं न्विदम् । तत् कथमेषः अपरः )—
एतैरेव यदा गजेन्द्रमलिनैराध्मातलम्बोदरै- र्गर्जद्भिः सतडिद्वलाकशबलैर्मेघैः सशल्यं मनः । तत् किं प्रोषित-भर्तृ-वध्य-पटहो हा हा हताशो बकः प्रावृट् प्रावृडिति ब्रवीति शठधीः क्षारं क्षते प्रक्षिपन् ॥१८॥
विद्युदिव पताका यस्य सः, मेघः = वारिदः, मन्दवीर्यस्य = अल्पपराक्रमस्य पराजितस्येत्यर्थः, शत्रोः = रिपोः, पुरमध्ये = नगरमध्ये, नृप इव = विजयी राजा इव, खे = गगने, शशाङ्कस्य = चन्द्रस्य, करसमूहम् = किरणजालम्, नृपपक्षे = राजकोषसमुदायम्, हरति = आवृणोति, अन्यत्र = गृह्णातीत्यर्थः । अत्रोपमारूपकयोः सङ्करः । मालिनी वृत्तम् ॥ १७ ॥
**विमर्श—**यहाँ मेघ की प्रबलता का कथन विजयी राजा के समान किया गया है ॥ १७ ॥
**अन्वयः—**यदा, गजेन्द्रमलिनैः, आध्मातलम्बोदरैः, सतडिद्वलाकशबलैः, गर्जद्भिः, एतैः, मेघैः, एव, मनः, सशल्यम्, भवति, हा, हा, तत्, प्रोषितभर्तृ-वध्यपटहः, हताशः, शठधीः, बकः, क्षते, क्षारम्, प्रक्षिपन्, इव, किम्, प्रावृट् प्रावृट्, इति, ब्रवीति ? ॥ १८ ॥
**शब्दार्थ—**यदा = जब, गजेन्द्रमलिनैः = गजराजों के समान मलिन, आध्मातलम्बोदरैः = फूले एवं लटकते हुये पेटवाले, सतडिद्वलाकशबलैः = बिजली एवं बगुलों की पांत से चितकबरे, गर्जद्भिः = गरजनेवाले, एतैः = इन, मेघैः = बादलों के कारण, एव = ही, मनः = मन, सशल्यम् = काँटे से युक्त, [ भवति = हो रहा है ]; हा-हा = हाय-हाय, तत् = उस समय, प्रोषितभर्तृवध्यपटहः = प्रवासी पतियोंवाली विरहिणियों की हत्या के समय बजनेवाला नगाड़ारूपी, हताशः = अभागा, शठधीः = धूर्तबुद्धिवाला, बकः = बगुला, क्षते = कटे हुये पर, क्षारम् = नमक को, प्रक्षिपन् = छिड़कता हुआ, इव = सा, किम् = क्यों, प्रावृट् प्रावृट् = वर्षा वर्षा ऐसी ध्वनि, ब्रवीति = बोल रहा है ? ॥ १८ ॥
**अर्थ—वसन्तसेना—**ऐसा ही है । तो क्या यह दूसरा—
जब गजराजों के समान मलिन [ मटमैला ], फूले एवं लटकते हुये पेटवाले [ मध्य भागवाला ] बिजली एवं बगुलों की पाँत से चितकबरे इन मेघों के कारण ही [ वियोगिनी स्त्रियों का ] मन कांटें से युक्त हो रहा है, उनके मनमें काठें चुभ रहे हैं । हाय हाय ! तब परदेश गये हुये पतियोंवाली नायिकाओं के वध के समय बजनेवाले नगाड़े के समान अभागा धूर्त बुद्धिवाला यह बगुला घाव ( कटे )