भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 419, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 419

पञ्चमोऽङ्कः ३३१

विटः—एवमेतत् । तथाहि पश्य—

निष्पन्दीकृत-पद्मषण्ड-नयनं नष्ट-क्षपा-वासरं विद्युद्भिः क्षण-नष्ट-दृष्ट-तिमिरं प्रच्छादिताशामुखम् ।

दूसरा ] मेघः=बादल, दिशः=सभी दिशाओं को, अञ्जनमेचकाः=काजल के समान काला, कुर्वन् इव=करता हुआ सा, समुत्तिष्ठति=ऊपर उठ रहा है ॥ २३ ॥

अर्थ—वसन्तसेना—भाव यह दूसरा— मयूरों की 'आओ, आओ' इस प्रकार की ध्वनियों से अच्छी प्रकार से बुलाया गया, बगुलियों के द्वारा वेगपूर्वक ऊपर उड़ कर उत्कण्ठापूर्वक आलिङ्गित किया गया सा, कमलों को छोड़ने वाले हंसों द्वारा उद्विग्नता के साथ खूब देखा गया [ यह दूसरा ] बादल सभी दिशाओं को काजल के समान नीला करता हुआ सा उठ रहा है ॥ २३ ॥

टीका— अन्यदपि मेघोत्थानप्रकारं निरूपयति— एहीति । शिखण्डिनाम्= मयूराणाम्, केकाभिः=वाणीभिः, "केका वाणी मयूरस्य" इत्यमरः, एहि एहि= आगच्छ, आगच्छ, इति=इत्थम्, पटुतरम्=व्यक्ततरं यथा स्यात् तथा, आक्रन्दितः= बान्धवबुद्ध्या आहूतः, मेघोदये मयूराः हृष्टाः नृत्यन्तीति लोकप्रसिद्धिः, बलाकया= बकस्त्रिया वकपङ्क्त्या वा, सरभसम्=वेगपूर्वकं, सहर्षं वा, प्रोड्डीय=नभसि उत्थाय, सोत्कण्ठम्=सौत्सुक्यम्, आलिङ्गितः इव=आश्लिष्ट इव, उज्झितपङ्कजैः=परित्यक्त-कमलैः, वर्षाकाले हंसाः कमलवनानि परित्यज्य मानस गच्छन्तीति लोकप्रसिद्धिः, हंसैः=मरालैः, सोद्वेगम्=उद्वेगपूर्वकम्, अतितराम्=अतिशयेन, उद्वीक्षितः= मानसगमनायोर्ध्वं निरीक्षितः, [ अपर-==इति गद्यस्थेन योज्यम् ] मेघः=वारिदः, दिशः=दिक्समूहम्, अञ्जनमेचकाः=कज्जलवत् मलिनाः, कुर्वन् इव=विदधत् इव, समुत्तिष्ठति=ऊर्ध्वमुत्तिष्ठति । अत्र 'आक्रन्दित इव, आलिङ्गित, इव कुर्वन् इव— इत्यादावुत्प्रेक्षा दिशां मेचकीकरणत्वेन च गम्यसाम्यप्रतीत्या उपमा चेत्यनयोः परस्परनैरपेक्ष्येण संसृष्टिः शार्दूलविक्रीडितम् वृत्तम् । क्वचित्तु 'समुत्तिष्ठते' इत्यप-पाठः 'उद्दोऽनूर्ध्वकर्मणि' ( पा. सू. १।३।२४ ) इत्यात्मनेपदनिषेधात् । क्वचित्तु समुज्जृम्भते इति पाठः ॥ २३ ॥

**विमर्श—**हंस कमलवनों में रहते हैं परन्तु वर्षा ऋतु के आते ही मानसरोवर को चले जाते हैं । जाते समय वे बादलों की अच्छी भावना से नहीं देखते हैं ।

'समुत्तिष्ठति' के स्थान पर कहीं कहीं 'समुज्जृम्भते'—यह भी पाठ है । किसी ने 'समुत्तिष्ठते' यह पाठ लिखा है, परन्तु अशुद्ध है क्योंकि 'उदोऽनूर्ध्व-कर्मणि' ( पा. सू. १।३।२४ ) से आत्मनेपद का निषेध हो जाता है ॥ २३ ॥