भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 422, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 422

३३४ मृच्छकटिकम्

अपि च पश्य—

उन्नमति नमति वर्षति गर्जति मेघः करोति तिमिरौघम् ।
प्रथमश्रीरिव पुरुषः करोति रूपाण्यनेकानि ॥ २६ ॥

वारिरूपेण पतति = अद्य आयातीति भावः। अत्रोपमोत्प्रेक्षयोः संसृष्टिरलंकारः शिखरिणी वृत्तम् ॥ २५ ॥

**विमर्श—**कृतघ्न दुर्जन पुरुष के लिये वास्तव में कोई उपकार किया जाने पर भी वह उसे नहीं मानता है, उसी प्रकार आकाश में तारागण हैं तथापि अन्धकारातिशय के कारण उनका अस्तित्व समाप्त सा प्रतीत होने लगता है ॥२५॥

**अन्वयः—**मेघः, उन्नमति, नमति, वर्षति, गर्जति, तिमिरौघम्, करोति, प्रथमश्रीः, पुरुष, इव, अनेकानि, रूपाणि, करोति ॥ २६ ॥

**शब्दार्थ—**मेघः=बादल, उन्नमति=ऊपर उठता हैं, नमति=नीचे जाता है, वर्षति=बरसता है, गर्जति=गरजता है, तिमिरौघम्=अन्धकारसमुदायम्, करोति=करता है, प्रथमश्रीः=पहलीबार सम्पत्ति प्राप्त करने वाले, पुरुषः=पुरुष, इव=के समान, अनेकानि=भिन्न भिन्न प्रकार के, रूपाणि=रूपों को, करोति=धारण करता है ॥ २६ ॥

**अर्थ—**और भी, देखो --
बादल [ कभी ] ऊपर उठता है, [ कभी ] नीचे आता है, [ कभी ] बरसता है, [ कभी ] गरजता हैं, [ कभी ] अन्धकारसमूह कर देता है, पहले पहल सम्पत्ति प्राप्त करने वाले पुरुष के समान भिन्न-भिन्न प्रकार के अनेक रूप धारण करता है ॥ २६ ॥

**टीका—**नवसमृद्धियुतस्य पुरुषस्य मेघस्य च साम्यं निरूपयन्नाह—उन्नमतीति । मेघः=वारिदः, उन्नमति=कदाचित् ऊर्ध्वं गच्छति, नमति=कदाचित् अधो याति, वर्षति=जलं मुञ्चति, गर्जति=नदति, कदाचित् तिमिरस्य=अन्धकारस्य ओघम्=समूहम् करोति=सम्पादयति । प्रथमा=अभिनवा, न तु पितृपितामहादि-सम्बन्धिनी, श्रीः = सम्पत्तिः, यस्य सः, पुरुषः=जनः, इव, अनेकानि=विविध-प्रकाराणि, रूपाणि=स्वरूपाणि करोति=धारयति । यथा सर्वप्रथमं सम्पत्तियुक्तो जनः क्षणे क्षणे स्वव्यवहारे भिन्नतां प्रकटयति तथैव वारिदोऽपि क्षणे क्षणे अवस्था-भेदं करोतीति भावः । अत्र पूर्वार्द्धे मेघस्योन्नमनाद्यनेकक्रियासम्बन्धात् दीपकालंङ्कारः, उत्तरार्द्धे चोपमा, अनयोः परस्परसापेक्षत्वादङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः । आर्या वृत्तम् ॥ २६ ॥

**विमर्श—**जिस व्यक्ति ने कभी भी सम्पत्ति नहीं देखी वह जब सबसे पहले