भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 425, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 425

पञ्चमोऽङ्कः ३३७

भोः शक्र !

किं ते ह्यहं पूर्वरतिप्रसक्ता यत्त्वं नदस्यम्बुद-सिंहनादैः । न युक्तमेतत् प्रियकाङ्क्षिताया मार्गं निरोद्धुं मम वर्षपातैः ॥ २९ ॥

हुई माम्=मुझे ( वसन्तसेना ) को, स्तनितने=गर्जन से, भीषयित्वा=डराकर, धाराहस्तैः=जलधारारूपी हाथों से, परामृशसि=छू रहे हो ॥ २८ ॥

अर्थ—वसन्तसेना — हे मेघ ! तुम बेशर्म हो, क्योंकि प्रेमी ( चारुदत्त ) के घर जाती हुई मुझ [ वसन्तसेना ] को गर्जन से डराकर जलधारारूपी हाथों से छू रहे हो ॥ २८ ॥

**टीका—**दयितगृहगमने विघ्नमुत्पादयन्तं मेघं वसन्तसेना तस्याचारणं निन्दन्ती उपालभते-जलधरेति । हे जलधर=हे वारिवाह ! त्वम्, निर्लज्जः=निस्त्रपः धृष्ट इति यावत्, असि, यत्=यस्मात्, दयितस्य=प्रियतमस्य चारुदत्तस्येत्यर्थः, वेश्म=भवनम्, गच्छन्तीम्=प्रयान्तीम्, माम्=वसन्तसेनाम्, स्तनितने=गर्जितेन, भीषयित्वा=त्रासयित्वा, धाराः=जलधारा एव हस्ताः=कराः तैः, परामृशसि=स्पृशसि । पराक्तायाः दयितगृहगमनोत्सुकायाः स्त्रियः अङ्गस्पर्शं निर्लज्ज एव करोति । अत्र समेन कार्येण प्रस्तुते जलधरे अप्रस्तुत-हठकामुकव्यवहार-समारोपात् समासोक्तिरलङ्कारः । आर्या वृत्तम् ॥ २८ ॥

**विमर्श—**यहाँ कामासक्त वसन्तसेना द्वारा मेघ के साथ मनुष्य के समान व्यवहार वर्णित है । यहाँ मेघदूतस्थ कालिदासीय उक्ति घटित होती है-‘कामात्तॉः हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु’ ॥ २८ ॥

अन्वयः—(भोः शक्र ! इति गद्यस्थेन अन्वयः— ) अहम्, ते, पूर्वरतिप्रसक्ता, [ आसम् ], किम्, यत्, त्वम्, अम्बुदसिंहनादैः, नदसि; प्रियकाङ्क्षितायाः, मम, मार्गम्, वर्षपातैः, निरोद्धुम्; न, युक्तम्, एतत् [विचार्येति शेषः] ॥ २९ ॥

**शब्दार्थ—**भोः शक्र !=हे इन्द्र !, अहम् = मैं वसन्तसेना, ते = तुम्हारी [ इन्द्र की ], पूर्वरतिप्रसक्ता=पहले तुम्हारे प्रेम में आसक्त, [ आसम्=थी ], किम्=क्या ? यत् = जिस कारण, त्वम्=तुम=इन्द्र, अम्बुदसिंहनादैः = मेघों के सिंहवद् गर्जनों से, नदसि=गरज रहे हो, शब्द कर रहे हो; प्रियकाङ्क्षितायाः=प्रेमी चारुदत्त द्वारा चाही गयी अथवा प्रेमी चारुदत्त को चाहने वाली, मम=मेरे [वसन्तसेना के], मार्गम्=रास्ता को, वर्षपातैः=वर्षा के प्रपात द्वारा, निरोद्धुम्=रोका जाना, न=नहीं, युक्तम्=ठीक है, एतत्=यह, [विचार्य=तुम सोचों] ॥ २९ ॥

**अर्थ—**हे इन्द्र ! क्या मैं पहले तुम्हारे साथ रति ( प्रेम ) में आसक्त थी जिससे तुम बादलों के सिंहनाद से गरज रहे हो । प्रिय को चाहने वाली मेरा मार्ग वर्षा की जलधाराओं से रोकना ठीक नहीं है, यह तुम सोंचो ॥ २९ ॥

**टीका—**देवराजेन पतिगृहगमने विघ्नोत्थानं दृष्ट्वा तमपि उपालभते वसन्त-

२२ मृ०