मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 428, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३४० | मृच्छकटिकम्
अपि च--गर्ज वा वर्ष वा शक्र मुञ्च वा शतशोऽशनिम् ।
न शक्या हि स्त्रियो रोद्धुं प्रस्थिता दयितं प्रति ॥ ३१ ॥
यदि गर्जति वारिधरो गर्जतु तन्नाम निष्ठुराः पुरुषाः ।
अयि विद्युत् ! प्रमदानां त्वमपि च दुःखं न जानासि ? ॥ ३२ ॥
लिट् उत्तम पुरुष का प्रयोग देखा गया है । अन्यथा अपनी परोक्षता का उपपादन करना कठिन है ॥ ३० ॥
अन्वयः— हे शक्र ! गर्ज, वा, वर्ष, शतशः, अशनिम्, वा, मुञ्च, किंतु, दयितम्, प्रति, प्रस्थिताः, स्त्रियः, रोद्धुम्, न, शक्याः ॥ ३१ ॥
शब्दार्थ— हे शक्र !=हे इन्द्र, गर्ज=गरजो, वा=अथवा, वर्ष=बरसो, अथवा, शतशः=सैकड़ों बार, अशनिम् = वज्र ( बिजली ) को, मुञ्च = गिराओ, किंतु, दयितम्=प्रेमी, प्रति=के प्रति, प्रस्थिताः=चल चुकीं, स्त्रियः=कामिनियों को, रोद्धुम् =रोका जाना, न=नहीं, शक्याः=सम्भव है ॥ ३१ ॥
अर्थ—और भी—
हे इन्द्र ! गरजो, अथवा बरसो, या सैकड़ों बार वज्र (बिजली) गिराओ लेकिन प्रेमी की ओर चल चुकीं कामिनियों को रोकना सम्भव नहीं है ॥ ३१ ॥
टीका— हे शक्र ! हे इन्द्र !, गर्ज=स्तनितं कुरु, वा=अथवा, वर्ष=वर्षणं कुरु, वा=अथवा, शतशः=शतशतवारम्, अशनिम्=वज्रम्, मुञ्च=परित्यज, निक्षिप, तुभ्यं यद् रोचते तत् कुर्विति भावः, किंतु दयितम्=कान्तम्, प्रति, प्रस्थिताः=प्रचलिताः, स्त्रियः=कामिन्यः, रोद्धुम्=निवारयितुम्, न=नैव, शक्याः=शकनीया अतो वृथैव ते व्यापार इति भावः । अत्र पूर्वार्द्धेऽनेकक्रियासम्बन्धात् दीपकम्, उत्तरार्धे तु वैधर्म्येण सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः, अनयोश्च साकाङ्क्षतया स्थितेः सङ्करः । पथ्यावक्त्रं वृत्तम् ॥ ३१ ॥
विमर्श— यहाँ कामातुर कामिनियों की स्वाभाविकी दशा का वर्णन है । पूर्वार्द्ध में अनेक क्रियाओं का एक कर्ता के साथ सम्बद्ध होने से ‘दीपक’ है । और उत्तरार्द्ध में 'प्रेमी के प्रति अभिसारगत मुझे किसी प्रकार रोकना सम्भव नहीं है’ इस विशेष वक्तव्य से ‘कान्तार्थिनी कामिनियाँ किसी भी प्रकार नहीं रोकी जा सकतीं—इस प्रकार अभावमुखेन सामान्य के अभिधान से, वैधर्म्य सामान्य से विशेष समर्थनरूप अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है । ये दोनों परस्पर अनुकूल होते हुये साकाङ्क्षतया स्थित हैं अतः सङ्कर है ॥ ३१ ॥
अन्वयः— वारिधरः, यदि, गर्जति, तत्, गर्जतु, पुरुषाः, निष्ठुराः, नाम; अयि विद्युत् !, प्रमदानाम्, दुःखम्, त्वम्, अपि, न, जानासि ॥ ३२ ॥
शब्दार्थ— वारिधरः = बादल, यदि = यदि, गर्जति=गरजता है, तत्=वह,