मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 429, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमोऽङ्कः ३४१
विटः—भवति ! अलमलमुपालम्भेन, उपकारिणी तवेयम्--
ऐरावतोरसि चलेव सुवर्णरज्जुः
शैलस्य मूर्ध्नि निहितेव सिता पताका ।
आखण्डलस्य भवनोदरदीपिकेय-
माख्याति ते प्रियतमस्य हि सन्निवेशम् ॥ ३३ ॥
गर्जतु=गरजे, पुरुषाः = पुरुष, निष्ठुराः=निर्दयः, नाम=होते हैं, अयि विद्युत् = हे बिजली !, प्रमदानाम्=कामातुरकामिनीयों के, दुःखम्=कामवासनाजनित कष्ट को, त्वम् अपि=बिजली तुम [ स्त्री होकर ] भी, न=नहीं, जानती हो, अर्थात् तुम्हें तो समझना ही चाहिये ॥ ३२ ॥
अर्थ—बादल गरज रहा है, गरजता रहे, क्योंकि पुरुष तो निर्दय होते ही हैं । अरे बिजली ! कामिनियों के कष्ट को तुम [औरत होकर] भी नहीं समझती हो, अर्थात् समझना चाहिये और बाधक नहीं बनना चाहिये ।। ३२ ।।
टीका--प्राक् शक्रमपालभ्य साम्प्रतं कामिनीशिरोमणिभूतां स्वसुल्यां चपलां तिरस्कुर्वन्ती आह—यदीति । वारिधरः = मेघः, यदि = चेत्, गर्जति=नदति, गर्जतु=नदतु, न मे किमपि, वक्तव्यम्, तत् = तत्र, पुरुषाः=पुमांसः, निष्ठुराः= निर्दयाः, नाम=इति स्वीकारोक्तौ; अयि विद्युत् !=हे कामिनीशिरोमणिभूते चपले, प्रमदानाम्=कामातुराणां वनितानाम्, दुःखम्=कान्तविरहजनितक्लेशम्, त्वम् अपि=भवती अपि, न = नैव, जानासि=अनुभवति । विजातीयपुरुषा मम कष्टं नानु- भवन्तीत्यत्र न मे किमपि वक्तव्यम्, परन्तु त्वन्तु कामिनीनां शिरोमणिभूता वर्तते तथापि मम व्यथां नानुभवसि आश्चर्यमेतत् । आर्या वृत्तम् ।। ३२ ।।
विमर्श—वसन्तसेना पुरुष-जाति की निष्ठुरता का संकेत करती हुई स्त्री- शिरोमणि बिजली द्वारा किये जाने वाले विघ्न के प्रति आश्चर्य व्यक्त करती है । स्त्री को तो स्त्री की पीड़ा समझनी ही चाहिये ॥ ३२ ॥
अन्वयः—हि, ऐरावतोरसि, चला, सुवर्णरज्जुः, इव, शैलस्य, मूर्ध्नि, निहिता, सिता, पताका, इव, आखण्डलस्य, भवनोदरदीपिका, इव, [ इयम् ] ते, प्रियतमस्य, सन्निवेशम्, आख्याति, इव ॥ ३३ ॥
शब्दार्थ—हि=क्योंकि, ऐरावतोरसि=इन्द्र के हाथी ऐरावत के वक्षस्थल पर, चला=चञ्चल, सुवर्णरज्जुः = सोने की रस्सी, इव = के समान, शैलस्य=पर्वत के, मूर्ध्नि=चोटी पर, निहिता=स्थापित की गयी, सिता=श्वेत, पताका=ध्वजा, इव= के समान, आखण्डलस्य = इन्द्र के, भवनोदरदीपिका = भवन के मध्य में स्थित दीपिका = लालटेन, इव = के समान, [ इयम्=यह बिजली ] ते=तुम्हारे