भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 430, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 430
३४२मृच्छकटिकम्

वसन्तसेना--भाव ! एव्वं । तं ज्जेव एदं गेहं । (भाव ! एवम् । तदेवैतद् गेहम्)

विटः--सकल-कलाभिज्ञाया न किञ्चिदिह तवोपदेष्टव्यमस्ति । तथापि स्नेहः प्रलापयति । अत्र प्रविश्य कोपोऽत्यन्तं न कर्त्तव्यः !

[ वसन्तसेना के ], प्रियतमस्य = सबसे अधिक प्रिय=चारुदत्त के, सन्निवेशम्=घर को, आख्याति=कह रही है ॥ ३३ ॥

अर्थ--विट--माननीये ! इसको उलाहना देना बन्द कीजिये, बन्द कीजिये । यह बिजली तो आपकी उपकारिका है—

क्योंकि, ऐरावत हाथी के वक्षस्थल पर चञ्चल सुवर्णमयी रस्सी के समान, पर्वत की चोटी पर स्थापित की गयी श्वेत पताका के समान, इन्द्र के भवन के भीतर स्थित दीपिका=लालटेन के समान यह बिजली तुम्हारे प्रियतम चारुदत्त के घर को बतला रही है ॥ ३३ ॥

टीका--विद्युदुपालम्भं श्रुत्वा वसन्तसेनायाः अज्ञानतां प्रदर्शयन् विद्युत उपकारकत्वं वर्णयति—ऐरावतेति । हि = यतः, ऐरावतस्य=एतन्नाम्ना ख्यातस्य इन्द्रगजस्य, इराः = जलानि, तानि सन्त्यस्येति इरावान्=सागरः, तत्र भवः — ऐरावतः, समुद्रमथनादुत्थितो गजविशेषः तस्य, उरसि = वक्षस्थले, विद्यमाना, सुवर्णरज्जुः = हिरण्मयबन्धनसाधनदाम, इव, शैलस्य = पर्वतस्य, मूर्ध्नि=शिखरे, निहिता = स्थापिता, सिता = शुभ्रा, पताका =ध्वज इव, आखण्डलस्य=इन्द्रस्य, भवनोदरे = भवनमध्यभागे वर्तमाना, दीपिका = प्रकाशसाधनीभूतवस्तुविशेष इव, इयम् = दृश्यमाना विद्युत्, ते = वसन्तसेनायाः, प्रियतमस्य=अतिप्रियचारुदत्तस्य, सन्निवेशम्=गृहम्, आख्याति=कथयति । अत्र पूर्वमेवोक्तेन ‘उपकारिणी तवेयम्’ति गद्यस्थेनान्वयः । अत्र तादृशोपमानद्वयस्याप्रसिद्ध्या प्रकृतायाः विद्युत उपमानभूतयोः सुवर्णरज्जुसित - पताकयोस्तादात्म्याध्यासादुत्कटैककोटिकसंशयसमुदयात् उत्प्रेक्षा-द्वयमङ्गाङ्गिभावेन सजातीयतया संकीर्यते, परार्द्धे तु विद्युद्रूपं विषयं सर्वथैव निगीर्य आखण्डलभवनोदरदीपिकास्वरूपत्वेन तदभिधानात् निश्चयात्मिकायाः प्रतीतेरुदया-दभेदाध्यवसानरूपातिशयोक्तिः पूर्वोक्ताभ्यामुत्प्रेक्षाभ्यां सापेक्षतया संस्थितेः सङ्कीर्यते इति जीवानन्दः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ३३ ॥

विमर्श--प्रस्तुत श्लोक में प्रसिद्ध उपमानों का प्रयोग न होने के कारण उपमा न होकर उत्प्रेक्षा अलंकार है । विशेष के लिये ऊपर टीका में देखें ॥ ३३ ॥

अर्थ--वसन्तसेना--भाव ! ऐसा ही है । यही उनका घर है ।

विट--समस्त कलाओं की जानकार आपको कोई भी उपदेश देने की आवश्यकता नहीं है । फिर भी स्नेह कहलवा रहा है । [ कहने के लिये बाध्य कर