मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 432, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें| ३४४ | मृच्छकटिकम् |
|---|
विद्युद्वारिदगर्जितैः सचकिता त्वद्दर्शनाकाङ्क्षिणी पादौ नूपुर-लग्न-कर्द्दम-घरौ प्रक्षालयन्ती स्थिता ॥ ३५ ॥
द्रालिका, विद्युद्वारिदगर्जितैः, सचकिता, त्वद्दर्शनाकांक्षिणी, कान्तस्य, लयम्, आगता, एषा, नूपुरलग्नकर्द्दमधरौ, पादौ, प्रक्षालयन्ती स्थिता, [ अस्ति ] ।।३५।।
शब्दार्थ—फुल्लकदम्वनीपसुरभौ = फूले हुये कदम्बपुष्पों से युक्त नीपवृक्षों के कारण सुगन्धयुक्त, घनोद्भासिते=मेघों से सुशोभित, काल=समय में, समदना= कामयुक्त, हृष्टा=प्रसन्न, जलाद्रालिका=पानी से गीले बालोंवाली, विद्युद्वारिद-गर्जितैः=बिजली तथा बादलों के गर्जनों से, सचकिता=भयभीत, त्वद्दर्शनाका-ङ्क्षिणी =तुम्हारे दर्शनों की इच्छा रखनेवाली, कान्तस्य = प्रेमी के, आलयम्= घर को, आगता = आयी हुई, एषा = यह वसन्तसेना, नूपुरलग्नकर्द्दमौ=नूपुरों में लगे हुये कीचड़वाले, पादौ = पैरों को, प्रक्षालयन्ती=धोती हुई, स्थिता=खड़ी, [ अस्ति=है ] ॥ ३५ ॥
अर्थ—अच्छा ऐसा ही है। अरे, अरे ! आर्य चारुदत्त से यह निवेदन [ कथन ] कर दो—
फूले हुये कदम्बपुष्पों से युक्त नीपवृक्षों से सुगन्धित, बादलों से सुशोभित समय में कामभावातुर, प्रसन्न चित्तवाली, पानी से गीले बालोंवाली, बिजली तथा बादलों के गरजने से भयभीत [ घबड़ाई हुई ], आपके दर्शनों को चाहनेवाली, प्रेमी के घर आयी हुई यह वसन्तसेना नूपुर में लगे हुये कीचड़वाले पैरों को धोती हुई खड़ी है ॥ ३५ ॥
टीका—तादृशेऽपि दुर्दिने वसन्तसेना चारुदत्तेन सह रिरंसया समागतेति तस्याः आगमनं सूचयितुं विट आह—एषेति । फुल्लकदम्वनीपसुरभौ=फुल्लैः= विकसितैः, कदम्बैः = एतन्नामकवृक्षैः नीपैश्च = धराकदम्बैश्च सुरभिः=सुगन्धः यस्मिन् तस्मिन्, घनोद्भासिते=घनैः = मेघैः, उद्भासिते=शोभिते, काले=समये, वर्षासमये इति भावः, समदना=मदनेन=कामभावेन सहिता, कामपीडातुरेति भावः, हृष्टा=प्रसन्ना, जलाद्रालिका = जलेन आर्द्राः = क्लिन्ना, अलकाः=केशाः यस्याः तादृशी, विद्युद्वारिदगर्जितैः=विद्युद्भिः वारिदानां गर्जितैश्च, सचकिता=सत्रासा, तव=चारुदत्तस्य दर्शनस्य आकाङिक्षणी=अभिलाषिणी, कान्तस्य=प्रियस्य, चारु-दत्तस्य, आलयम् = भवनम्, आगता=समागता, एषा=इयम्, वसन्तसेनेति भावः, नूपुरलग्नकर्द्दमधरौ = कर्द्दमव्याप्तनूपुरयुक्तौ, पादौ=चरणौ, प्रक्षालयन्ती=धावन्ती, ‘धावु गतिशुद्ध्योः', स्थिता=बर्हिर्विराजमाना, अस्ति । वसन्तसेना समागमायात्यन्त-मुत्सका येनैतादृशेऽपि दुर्दिनेऽत्र समागतेति तस्या आगमनं शीघ्रमेव चारुदत्तं सूच-येति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३५ ॥