भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 436, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 436

३४८ मृच्छकटिकम्

चारुदत्तः—( अवलोक्य ) अये ! वसन्तसेना प्राप्ता । ( सहर्षमुत्थाय ) अयि प्रिये !

सदा प्रदोषो मम याति जाग्रतः सदा च मे निश्वसतो गता निशा । त्वया समेतस्य विशाललोचने ममाद्य शोकान्तकरः प्रदोषकः ॥ ३७ ॥

अन्वयः— सदा, जाग्रतः, ( एव ), मम, प्रदोषः, याति; सदा, निश्वसतः, [ एव ], मे, निशाः, गताः; हे विशाललोचने ! अद्य, त्वया, समेतस्य, मम, प्रदोषकः, शोकान्तकरः [ भवति, भविष्यति वा ] ॥ ३७ ॥

शब्दार्थ— सदा = प्रतिदिन, जाग्रतः एव = जागते हुये हीं मम = मेरा, प्रदोषः = सायंकाल का समय, याति = बीतता है; सदा = रोज, निश्वसतः = निश्वासें = आहें लेते हुये ही, मे = मेरी, निशाः = रात, गताः = बीती हैं; हे विशाललोचने = हे बड़ी-बड़ी आखों वाली प्रिये वसन्तसेने !, अद्य = आज, इस समय, त्वया = तुम्हारे ( वसन्तसेना के ) समेतस्य = मिले हुये, मम = मुझ चारुदत्त का, प्रदोषकः = सायंकाल, शोकान्तरः = शोकों को समाप्त कर देने वाला, [ भवति = हो रहा हैं, अथवा भविष्यति = हो जायगा ] ॥ ३७ ॥

अर्थ—चारुदत्त—( देखकर ) अरे ! वसन्तसेना आयीं हैं । [ हर्षसहित उठकर ) हे प्रिये !

हमेशा जागते हुये ही मेरा प्रदोष ( शाम का समय ) बीता है, और हमेशा आहें भरते हुये ही रातें बीतीं हैं, ( किन्तु ) हे विशाल नेत्रोंवाली बसन्तसेने आज तुम्हारे साथ मिलने वाले मेरा प्रदोष ( सायं काल ) शोकों का समाप्त कर देने वाला ( हो रहा है, अथवा होगा ) ॥ ३७ ॥

टीका— वसन्तसेनायाः समागमेन स्वकीय शोकापहरणं वर्णयन् तां प्रशंसति चारुदत्तः—सदेति । सदा = प्रतिदिनम्, जाग्रतः = अनिद्रितस्य, एव, मम = चारुदत्तस्य, प्रदोषः = रात्रिमुखं, प्रथमप्रहर इति भावः, याति = गच्छति, तर्हि द्वितीयप्रहरादौ निद्रासुखं जायते, तदपि नेत्याह—सदा = नित्यम्, निश्वसतः = दीर्घतरं श्वासं त्यजतः, एव, निशा = रात्रिः, गता = याता, हे विशाललोचने = विशालनेत्रे !, त्वया = वसन्तसेनया, समेतस्य = सम्मिलितस्य, मम = चारुदत्तस्य, अद्य = अस्मिन् काले, प्रदोषकः = सन्ध्या-समयः, शोकान्तकरः = विरहजनितसन्तापहरः, भवति, भविष्यति वा । वंशस्थ-बिलं वृत्तम् ॥ ३७ ॥

विमर्श— अपनी सायंकालीन और सम्पूर्ण रात्रिकालीन व्यथा का उल्लेख करके आज उनसे मुक्ति का संकेत चारुदत्त करता है। यहाँ दो बार 'सदा' शब्द