मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

पञ्चमोऽङ्कः | ३४९

तत्स्वागतं भवत्यै । इदमासनम्, अत्रोपविश्यताम् ।
विदूषकः—इदं आसणं, उवविसदु भोदी । (इदमासनम्, उपविशतु भवती ।)
( वसन्तसेना आसीना । ततः सर्वे उपविशन्ति । )

चारुदत्तः—वयस्य ! पश्य पश्य—

वर्षोदकमुद्गिरता श्रवणान्तविलम्बिना कदम्बेन ।
एकः स्तनोऽभिषिक्तो नृपसुत इव यौवराज्यस्थः ॥ ३८ ॥

'तद्वयस्य, क्लिन्ने वाससी वसन्तसेनायाः अन्ये प्रधानवाससी समुपनीयेताम्' इति ।

का प्रयोग अच्छा नहीं है । दूसरी पंक्ति में 'सदाच' के स्थान पर तथैव' पाठ करना अच्छा रहता । यहाँ वंशस्थबिल छन्द है ॥ ३७ ॥

अर्थ—इसलिये आपका स्वागत है । यह आसन है, इस पर विराजिये ।
विदूषक—यह आसन है, इस पर आप बैठिये !
( वसन्तसेना बैठ जाती है । इसके बाद सभी बैठते हैं । )

अन्वयः—वर्षोदकम्, उद्गिरता, श्रवणान्तविलम्बिना, कदम्बेन, यौवराज्यस्थः, नृपसुतः, इव, एकः, स्तनः, अभिषिक्तः ॥ ३८ ॥

शब्दार्थ—वर्षोदकम्=वर्षा के पानी को, उद्गिरता=गिराते हुये श्रवणान्तविलम्बिना=कान के छोर पर लटकने वाले, कदम्बेन=कदम्बपुष्प के द्वारा, यौवराज्यस्थः=युवराज के पद पर बैठे हुये, नृपसुतः=राजपुत्र के, इव=समान, एकः=एक, स्तनः=स्तन, अभिषिक्तः=अभिषिक्त करा दिया गया है ॥ ३८ ॥

अर्थ—चारुदत्त—मित्र ! देखो, देखो,
वर्षा के पानी को गिराने वाले, कान के किनारे पर लटकने वाले कदम्बपुष्प ने युवराज-पद पर बैठे हुये राजकुमार के समान एक स्तन को अभिषिक्त कर दिया है ॥ ३८ ॥

टीका—वर्षाजलेन क्लिन्नस्य स्तनस्य शोभां वर्णयति चारुदत्तः—वर्षेति । वर्षोदकम्=वर्षंणस्य जलम्, उद्गिरता=पात्यता, श्रवणस्य अन्ते=अन्तिमे भागे विलम्बिना=विलम्बभावेन, कदम्बेन=एतन्नामकपुष्पेण, यौवराज्यस्थः = युवराजपदे प्रतिष्ठितः नृपसुतः=राजपुत्रः, इव=यथा, एकः, स्तनः=वक्षोजः, अभिषिक्तः=अभिषेकं प्रापितः । यथा राज्ञः एकः पुत्र एव यौवराज्यपदेऽभिषिच्यते तथैव वर्षाजलेनापि वसन्तसेनाया एक एव स्तनोऽभिषिक्तः । एवञ्च तस्य स्तनस्य महत्त्वं युवराज इव वर्तते इति भावः । स्तनस्य महत्त्वं कामशास्त्रविदां न तिरोहितमिति तत्त्वम् । अत्रोपमालंकारः आर्या च वृत्तम् ॥ ३८ ॥

विमर्श—यहाँ वर्षा से एक ही स्तन का भीगना कुछ कम व्यावहारिक प्रतीत