भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 443, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 443

पञ्चमोऽङ्कः ३५५

अपि च—पक्षविकलश्च पक्षी, शुष्कश्च तरुः, सरश्च जलहीनम्।
सर्पश्चोद्धृतदंष्ट्रस्तुल्यं लोके दरिद्रश्च ॥ ४१ ॥
अपि च—शून्यैर्गृहैः खलु समाः पुरुषा दरिद्राः
कूपैश्च तोयरहितैस्तरुभिश्च शीर्णैः ।
यद् दृष्टपूर्व-जन-सङ्गम-विस्मृताना-
मेवं भवन्ति विफलाः परितोषकालाः ॥ ४२ ॥

क्षमते । एवञ्च चारुदत्तो निर्धनतामयं जीवनं व्यर्थं मन्यते इति भावः । अत्राप्रस्तुत-प्रशंसा काव्यलिङ्गं चालंकारौ उपजातिर्वृत्तम् ।। ४० ।।

**विमर्श—**चेटी के मुख से अत्यन्त प्रिय समाचार सुनकर अपने स्वभाव के अनुसार तत्काल पुरस्कृत करना चाहता हुआ भी चारुदत्त जब अपनी निर्धनता को देखता है तो उसे लगता है कि ऐसे जीवन से तो मरना ही अच्छा है ।। ४० ।।

**अन्वयः—**लोके, पक्षविकलः, पक्षी, च, शुष्कः, तरुः, च, जलहीनम् सरः, च, उद्धृतदंष्ट्रः, सर्पः, च, दरिद्रः, च [ एतत् सर्वं ] तुल्यम् ॥ ४१ ॥

**शब्दार्थ—**लोके=संसार में, पक्षविकलः = पंखों से रहित, पक्षी=पक्षी, च=और, शुष्कः = सूखा हुआ, तरुः=पेड़, च=और, जलहीनम्=पानीरहित, सरः=तालाब, उद्धृतदंष्ट्रः=निकाली गयी विष दाढ़ वाला, सर्पः=साँप, च=और, दरिद्रः=निर्धन पुरुष, [ एतत् सर्वम्=ये सभी ] तुल्यम्=बराबर होते हैं ।। ४१ ।।

अर्थ—और भी—
संसार में विना पंखों का पक्षी, विना पानी का तालाब, (विष की) दाढ़ निकाला गया साँप और दरिद्र पुरुष—ये सभी बराबर होते हैं (अर्थात् ये सभी व्यर्थ होते हैं।) ।। ४१ ।।

**टीका—**निर्धनस्य साम्यमन्यैः पदार्थैः प्रतिपादयन्नाह—पक्षेति । लोके=संसारे, पक्षाभ्यां विकलः=विरहितः, पक्षी=खगः, च, शुष्कः=शुष्कतां यातः, पल्लवादिरहितः, तरुः=वृक्षः, च=तथा, जलहीनम्=वारिशून्यम्, सरः=जलाशयः तडागादिः, उद्धृता=उत्पाटिता, दंष्ट्रा = विषदंष्ट्रा यस्य सः, विषदन्तशून्यः, सर्पः = अहिः, च=तथा, दरिद्रः = निर्धनः, एतत् सर्वम् तुल्यम् = समानमेव । एतेषां सर्वेषां वैयर्थ्यमनुभव-सिद्धमेवेति भावः । अत्र मालोपमा सा च तुल्यपदोपादानादार्थीति बोध्यम् । आर्या वृत्तम् ।। ४१ ।।

**विमर्श—**निर्धन व्यक्ति के जीवन की व्यर्थता बताने के लिये प्रसिद्ध वस्तुओं की व्यर्थता को प्रस्तुत किया गया है। यहाँ अनेक उपमाओं के कारण मालोपमा है और 'तुल्य' शब्द का उपादान होने से इसे आर्थी समझना चाहिये ।४१।

**अन्वयः—**दरिद्राः, पुरुषाः, शून्यैः, गृहैः, तोयरहितैः, कूपै, च, शीर्णैः, तरुभिः,