भारतकोश
मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 463, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 463

षष्ठोऽङ्कः | ३७५

सज्जं पवहणं' त्ति । (आर्ये ! एष वर्द्धमानको विज्ञापयति—'पक्षद्वारे सज्जं प्रवहणम्' इति ।)

वसन्तसेना—हञ्जे ! चिट्ठदु मुहुत्तअं, जाव अहं अत्ताणअं पसाधेमि ।
(हञ्जे ! तिष्ठतु मुहूर्त्तकम्, यावदहमात्मानं प्रसाधयामि ।)
(निष्क्रम्य)

रदनिका—वड्ढमाणअ ! चिट्ठ मुहुत्तं जाव अज्जआ अत्ताणअं पसाधेदि । (वर्द्धमानक ! तिष्ठ मुहूर्त्तकं, यावदार्या आत्मानं प्रसाधयति ।)

चेटः—ही ही भो ! मए वि जाणत्थलके विसुमरिदे, ता जाव गेण्हिअ आगच्छामि । एदे णश्या—लज्जु—कडुका वइल्ला । भोदु, पवहणेण ज्जेव गदागदिं कलिस्शं । (इति निष्क्रान्तश्चेटः ।) (हीही भोः ! मयापि यानास्तरणं विस्मृतम्, तत् यावद् गृहीत्वा आगच्छामि । एतौ नस्यरज्जु-कटुकौ बलीवर्द्दोः । भवतु, प्रवहणेनैव गतागतिं करिष्यामि ।)

वसन्तसेना—हञ्जे ! उवणेहि मे पसाधणं. अत्ताणअं पसाधइस्सं ।
(हञ्जे उपनय मे प्रसाधनम्, आत्मानं प्रसाधयिष्यामि ।) (इति प्रसाधयन्ती स्थिता ।)


पर गाड़ी तैयार खड़ी है।

वसन्तसेना—सखि ! वह कुछ देर रुक जाय, तब तक मैं अपने को सजा लेती हूँ, [ तैयार कर लेती हूँ । ]

(निकल कर)

रदनिका—वर्धमानक ! कुछ देर रुक जाओ, जब तक आर्या अपने को सजा लेती हैं।

चेट—अरे आश्चर्य है, मैं भी गाड़ी का विछावन भूल गया, तो तब तक जाकर ले आता हूँ। नथी हुई नाक में रस्सी पड़ी होने से ये बैल और तेज भागने वाले हो गये हैं। अच्छा तो मैं गाड़ी से ही जाना आना कर लेता हूँ [ गाड़ी से जाऊँगा और गाड़ी से वापस आऊँगा । ] (ऐसा कह कर चेट निकल जाता है ।)

वसन्तसेना—सखि ! सजाने की सामग्री लाओ, मैं अपने को सजाऊँगी ।
(ऐसा कह कर सजाती हुई खड़ी है ।)

टीका—प्रवहतेऽनेनेति प्रवहणम्, तत्र आरूढः=आसीनः, चेटः=सेवकविशेषः, अपवारितम्=वस्त्रादिपरिवृतम्, पक्षद्वारके=पक्षस्थं=पार्श्वस्थं द्वारम् एव द्वार कम्, तत्र, सज्जम्=अपेक्षितवस्तुयुक्तमिति भावः, मुहूर्त्तकम्=अल्पकालम्, तिष्ठतु=प्रतीक्षताम्, प्रसाधयामि = सज्जीकरोमि, यानास्तरणम्=यातस्य उपवेशनोपयोगिवस्त्रादिकम्, नस्या=नासिकायां स्थिता रज्जुः, सा चासौ तथोक्ता, तया कटुकाः=अतितीव्रधावकाः, बलीवर्दाः=वृषभाः, गतागतिम्=गमनागमनम्, उपनय=आनीय समर्पय, प्रसाधनम्=अलंकरणपदार्थम् ।