मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 469, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठोऽङ्कः ३८१
भाग्यानि मे यदि तदा मम कोऽपराधो यद्वन्यनाग इव संयमितोऽस्मि तेन । दैवी च सिद्धिरपि लङ्घयितुं न शक्या गम्यो नृपो बलवता सह को विरोधः ? ॥ २ ॥
टीका—सिद्धस्य=सिद्धिसम्पन्नस्य महापुरुषस्य, आदेशेन=कथनेन, घोषणया, जनितः=उत्पन्नः, परित्रासः=स्वराज्यहानिरूपं भयं यस्य तादृशेन, पालकेन=एतन्नामकेन, घोषात्=आभीरपल्लीतः, विशसने=मृत्युतुल्यकष्टकारके, गूढ़ागारे=गुप्ते कठिने च कारागारे, तस्मात्=गूढ़ागारात्, बन्धनात्=हस्तपादसंलग्न-लोहादि-बन्धनात्, परिभ्रष्टः=प्रमुक्तः ।
अन्वयः—यदि, मे, भाग्यानि, तदा, मम, कः, अपराधः, यत्, तेन, वन्यनागः, इव, संयमितः, अस्मि, दैवी, च, सिद्धिः, अपि, लङ्घयितुम्, न, शक्या, [तथापि], नृपः, गम्यः, बलवता, सह, कः, विरोधः ? ॥ २ ॥
शब्दार्थ—यदि=यदि, मे=मुझ आर्यक के, भाग्यानि=( राजा बनने के ) भाग्य हैं, तदा=तब, मम=मेरा, कः=कौन सा, अपराधः=गलती, है, यत्=जिसके कारण, तेन=इस राजा पालक ने, वन्यनागः इव=जंगली हाथी के समान, संयमितः=बांध दिया गया, अस्मि=हूँ, दैवी=भाग्य से होने वाली, सिद्धिः=राज्यादि की प्राप्ति, अपि=भी, लंघयितुम्=टाली जाने के लिये, न=नहीं, शक्या=योग्य, है, [ तथापि=फिर भी ] नृपः=राजा, गम्यः=सभी के द्वारा सेवा करने योग्य होता है, बलवता=बलशाली के साथ, कः=कौन, विरोधः=झगड़ा ? ॥ २ ॥
अर्थ—यदि [ राज्यप्राप्ति करना ] मेरे भाग्य हैं तो इसमें मेरा क्या अपराध है जिसके कारण उस राजा पालक ने मुझे जंगली हाथी के समान बन्धन में डलवा दिया था । भाग्य से होने वाली सिद्धि ( राज्यादिप्राप्ति ) टाली नहीं जा सकती । ( यह सच है फिर भी ) राजा ( सभी के लिये ) सेवा करने योग्य है, ( क्योंकि ) बलवान् के साथ क्या विरोध ? [ भाग्य में यदि राज्यप्राप्ति है तो वह अवश्य होगी अतः राजा के साथ मेरे विरोध का औचित्य नहीं है । ] ॥२॥
टीका - भाग्यवशात् राज्यप्राप्तिनिश्चये सति राज्ञा विरोधो न करणीय इति प्रतिपादयति—यदीति । यदि=चेत्, मे=मम आर्यकस्य, भाग्यानि=राज्यादिसुखभोगादीनि पूर्वतः निश्चितानि, अवश्यप्राप्तव्यानि, तदा=तर्हि, मम=मे; कः=कीदृशः, अपराधः=दोषः ? अत्र विषये अहं कथमपि न दोषीति भावः । यत्=यस्मात्, तेन=पालकेन राज्ञा, वन्यः=वने भवः, नागः=गजः, आरण्यो हस्ती, इव; संयमितः=बद्धः, अस्मि, दैवी=देवाद् आगता; सिद्धिः=राज्यादिप्राप्तिः, अपि, लंघयितुम्=वारयितुम्, न=नैव, शक्या=योग्या, मम भाग्ये यल्लिखितं तदवश्यमेव,