मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा
पृष्ठ 475, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठोऽङ्कः ३८७.
अले पुरत्थिमे पदोली-दुआरे चिट्ठ तुमं। तुमं पि पच्छिमे, तुमं पि दक्खिणे, तुमं पि उत्तरे। जो वि एसो पांआरखण्डो, एदं अधिरुहिअ चन्दणेण समं गदुअ अवलोएमि। एहि चन्दणअ ! एहि, इदो दाव। ( अरे ! पुरस्तात् प्रतोलीद्वारे तिष्ठ त्वं, त्वमपि पश्चिमे, त्वमपि दक्षिणे, त्वमपि उत्तरे। योऽपि एष प्रकारखण्डः, एतमधिरुह्य चन्दनेन समं गत्वा अवलोकयामि। एहि चन्दनक ! एहि, इतस्तावत् । )
( प्रविश्य सम्भ्रान्तः )
चन्दनकः— अरे रे वीरअ-विसल्ल-भीमङ्गअ-दण्डकालअ-दण्डसूर-प्पमुहा ! ( अरे रे वीरक-विशल्य-भीमाङ्गद-दण्डकाल-दण्ड-शूरप्रमुखाः ! )
आअच्छध वीसतथा तुरिअं जत्तेह लहु करेज्जाह ।
लच्छी जेण ण रण्णो पहवइ गोत्तांतरं गंतुं ॥ ६ ॥
( आगच्छत विश्वस्तास्त्वरितं यतध्वं लघु कुरुत ।
लक्ष्मीर्येन न राज्ञः प्रभवति गोत्रान्तरं गन्तुम् ॥ ६ ॥ )
अर्थ— अरे ! पूरब की ओर गली के मुहाने पर तुम बैठो, तुम पश्चिम की ओर, तुम दक्षिण की ओर, तुम उत्तर की ओर । जो यह चहारदीवार का हिस्सा है, इस पर चढ़ कर चन्दनक के साथ मैं देखता हूँ । आओ चन्दनक ! आओ इधर आओ ।
अन्वयः— हे विश्वस्ताः ! आगच्छत, त्वरितम्, यतध्वम्, लघु, कुरुत, येन, राज्ञः, लक्ष्मीः, गोत्रान्तरम्, गन्तुम्, न, प्रभवति ॥ ६ ॥
शब्दार्थ— हे विश्वस्ताः = विश्वास रखनेवाले लोगों, आगच्छत = आओ, त्वरितम्=शीघ्र ही, यतध्वम्=प्रयास करो, लघु=शीघ्र ही, कुरुत=आवश्यक काम करो, येन=जिससे, राज्ञः=राजा पालक की, लक्ष्मीः=राज्यलक्ष्मी, गोत्रान्तरम्=किसी दूसरे वंश के पास, गन्तुम् = जाने के लिये, न = नहीं, प्रभवति = समर्थ हो सके ॥ ६ ॥
( घबड़ाया हुआ प्रवेश करके )
अर्थ—चन्दनक— अरे ! वीरक, विशल्य, भीम, अंगद, दण्डकाल, दण्डशूर आदि प्रधान रक्षकों !
विश्वस्त लोगों आओ, शीघ्र ही प्रयास करो, जल्दी ( अपेक्षित ) कार्य करो, जिससे राजा पालक की राज्यलक्ष्मी दूसरे कुल [ में उत्पन्न व्यक्ति ] के पास न जा सके ॥ ६ ॥
टीका— आर्यकग्रहणार्थं ये विश्वासयुक्ताः ते त्वरितमागत्य यथोचितं कुर्युरिति सूचयितुमाह--आगच्छतेति । विश्वस्ताः = आर्यकं ग्रहीष्यामीति विश्वासवन्तः,