मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

षष्ठोऽङ्कः ३८६

( युग्मकम् )

कस्सट्ठमो दिणअरो कस्स चउत्थो अ बट्टाए चन्दो ।
छट्ठो अ भग्गवगहो भूमिसुओ पंचमो कस्स ॥ ६ ॥
( कस्याष्टमो दिनकरः कस्य चतुर्थश्च वर्तते चन्द्रः ।
षष्ठश्च भार्गवग्रहो भूमिसुतः पञ्चमः कस्य ॥ ६ ॥ )

---

शब्दार्थ—रे रे वीरक ! = अरे वीरक !, किम् किम् = क्या क्या, दर्शयसि = दिखा रहे हो, दूसरों को देखने के लिये कह रहे हो, विश्रब्धम् = विश्वस्त होते हुये, तावत् = निश्चय रूप से, भणसि = कह रहे हो, बन्धनकम् = हथकड़ी और बेड़ीको, भित्त्वा = तोड़कर, सः = वह, कः = कौन, गोपालदारकम् = अहीर के बच्चे को, आर्यकं को, हरति = लेकर भाग रहा है ? ॥ ८ ॥

अर्थ—अरे अरे वीरक ! क्या क्या दिखला रहे हो ? ( देखने के लिये कह रहे हो ? ) विश्वास के साथ क्या कह रहे हो, बन्धन तोड़कर वह कौन गोपाल के बेटे आर्यक को लेकर भाग रहा है ॥ ८ ॥

टीका—चन्दनकः गोपालदारकहरणे आश्चर्यं व्यक्ति—रे रे इति । रे रे वीरक ! = अरे अरे वीरक ! सेनाप्रमुख !, किम् किम् = स्थानविशेषम्, दर्शयसि = अवलोकनाय निर्दिशसि; विश्रब्धम् = विश्वासपूर्वकम्, तावत् = वाक्यालंकारे, आश्चर्यं वा, भणसि = कथयसि, बन्धनकम् = कारागृहसम्बन्धिबन्धनसमूहम्, भित्त्वा = विदार्य, सः, कः = किन्नामा, गोपालदारकम् = आभीरपुत्रम् आर्यकमित्यर्थः हरति = रक्षिणः पराभूय बलपूर्वकम् नयति । आर्या गाथा वा वृत्तम् ॥ ८ ॥

विमर्श—दर्शयसि—'यह देखने के लिये प्रेरित कर रहे हो'—इस भाव का सूचक है। विश्रब्धं भणसि तावत्—तुम क्या विश्वासपूर्वक ऐसा कह रहे हो। 'कः सः' किसमें इतनी शक्ति आ गई जो यह दुःसाहस कर रहा है ॥ ८ ॥

अन्वय—कस्य, अष्टमः, दिनकरः, कस्य, चतुर्थः, चन्द्रः, कस्य, षष्ठः, भार्गवग्रहः, कस्य, च, पञ्चमः, भूमिसुतः, वर्तते ॥ ६ ॥

शब्दार्थ—कस्य = किसका, अष्टमः = आठवां, दिनकरः = सूर्य (है), कस्य = किसका, चतुर्थः = चौथा, चन्द्रः = चन्द्रमा ( है ), कस्य = किसका, षष्ठः = छठा, भार्गवग्रहः = शुक्र (है), च = और, पञ्चमः = पांचवां, भूमिसुतः = मंगल, वर्तते = है ॥९॥

अर्थ—किसका आठवाँ सूर्य है ? किसका चौथा चन्द्रमा है ? किसका छठा शुक्र है ? और किसका पाँचवाँ मंगल है। अर्थात् इन स्थानों में उक्त ग्रह किसके जन्मपत्र में हैं ? ॥ ९ ॥

टीका—आर्यकस्यापहारकस्य मृत्युयोगमाह—कस्येति । कस्य = जनस्य, अष्टमः = अष्टमस्थानीयः, दिनकरः = सूर्यः, कस्य = जनस्य, चतुर्थः = चतुर्थस्थानीयः, चन्द्रः = निशाकरः, कस्य = जनस्य, भार्गवग्रहः = शुक्रः, षष्ठः = षष्ठस्थानीयः, च = तथा, कस्य =